Fuul Interässe foar Seelter Skrieuwerpries

Bit tou dän 12. Oktober kuden do litje un grote Ljude hiere Dööntjene un Dichtwierke foar dän Seelter Skrieuwwädstried ienseende. Ju Jury geen fluks deermäd tougoang, do Ienseendengen tou köären un do winnende Ienseendengen tou bepeeljen. Do winnerde Ienseendengen wäide oaber leter bekoand moaket. Die Seelter Buund is gjucht toufree mäd do Ienseendengen.

Seeltersk-Mound

Foar dät Seeltersk rakt et nu dät Seeltersk-Mound. Bie Gretchen Grosser tou Huus konnen jie älke Täisdäi in September bale uur Geskichten fon fröier.

Grosser leed do Moanskene ien, älke Täisdäi in September fon 17 bit 19 Uur Seelterfräisk tou balen, un dät begint ap n 5. September. Deelniemere bruke neen Ienledenge un konnen eenfach ätter ju Akaziensträite 13 in Roomelse gunge.

Do Temen gungen uur fröier. Wäkke Temen dät gnau sunt, konnen do Deelniemere sik säärm uutsäike, man et gungt foarallen deerum, ju seelter Sproake moal tou balen. Jung un oold konnen foarbie kume, man uumdät et maaste uur fröier gungt, gjuchtje disse Uren sik daach foarallen an do Senioren.

Websiede Meente Seelterlound ap Seelterfräisk

Ju Websiede fon ju Meente Seelterlound is nu uk ap Seeltersk. Een düütske Websiede roate dät aal fuul loanger, man een fulständige Websiede in uus oaine Sproake roate dät noch nit. Dät is nu uurs. Ju Meente fräigede Heinz Amberger um ju Websiede uur tou sätten. Dät is nu geböard un dät Resultoat konnen jie hier sjo.
http://www.saterfriesisch.saterland.de/

Skoulere traale Film

Skoulere fon dät Laurentius-Siemer-Gymnoasium hääbe foar ju Seelter-Oarbaidsmeenskup een Film moaked. Beoarbaidet wuude dän Film fon Herbert Dohlen, die bit tou sien 17. Lieuwendsjier in Skäddel woond häd. In dän Film konnen do Ljuude sjo, wät in do seelter Foane lieuwt un wo do Foane geologisk apbaud sunt.

Hier kon me de Film sjo:

Fehmarnbält

Die ploande Tunnel unnern Fehmarnbält is ätter ju Meenenge fon ju Beräidengsfirma DIW Econ nit wirtskuppelk tou bedrieuwen. Do Ferkiersprognose un dän Gewin fon do Bedrieuwere sunt duudelk tou hooch ounsät, hat et in’n Goudoachtjen in Apdreech fon de Rääderäi Scandlines, ju juun dän Tunnel is. Do Koste fon ungefeer 7,4 Milliarden Euro läite sik nit truch Ounnoamen uut ju Tunnelmaut betoalje.
Ju stoatelke Projäktsälskup Femern A/S, ju foar et Bauen fon’n Tunnel ferountwoudelk is, sjucht dät uurs. Die Tunnel kon ätter do Ploone in 2036 oubetoald weese, hat et fon deer.

 

Näi Bouk ap Seeltersk: Oo, wät fluch is Panama

Grätchen Grosser uut Roomelse häd hiere näie Bouk kloor. ‚Oo, wät fluch is Panama‘ is ne Uursättenge fon ‚Oh, wie schön ist Panama‘ fon Janosch. In dät näie Bäidensbouk stounde gjucht froaie Bielden.

Aan litje Boar fiendet ap n Dai ne Hooltkiste, weerap Panama stound un ätter Bananen rukt. Foar dän litjen Boar is Panama ap eenmoal sien Droomlound un hie wol deerätter wai. Mäd sin Fjund, litje Tiger, moaket hie ne Raise ätter dät fiere Lound. Unnerwains ap ju Raise träffe jo fuul Dierte.

Ju Idee, dät Bouk ap Seeltersk tou uursätten, keem uk ditmoal wier fon ju Verlag Edition Tintenfaß, ju sik ap litje Sproaken un Dialekte spezioalisiert häd. Dät Bouk is 48 Sieden tjuk un kon nu al bie Gretchen Grosser unner Telefoon 04498/2505 bestaald wäide un kostet 13,90 Euro.

Google Translate nu ap Frysk

Frysk kon nu uursät wäide mäd Google Translate! Et lääste Jier roate dät in September ju Fräiske Google Translate Wiek. In disse Wiek wuden moor as 1 Million ängelske Woude un Sätse uursät. Masse Fräisen häbbe deeroun deelnumen. Google is gans begäistert fon ju ganse Oarbaid un naamd ju Läistenge fon do Wäästfräisen biespilhaft  foar uur Sproaken.

Gjuchtsprozes fulständich ap Frysk

Gjuchtshoaf LjouwertLJOUWERT – Fergeene Wieke waas foar dät eerste Moal in ju Geskichte n Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtspreegere fulständich ap Wääst-Fräisk. Ju Angeklagte fon n fatoalen Ferkiersunfal in Wâlterswâld un hiere Anwalt un aal do Gjuchtspreegere baalden aal touhoope Frysk in n Gjuchtssoal. Anwalt Tjalling van der Goot, fon Anwaltsbüro Anker&Anker, kwad dät n fräisksproakigen Prozes mäd tjo Gjuchtspreegere näi is. Et rakt also oafters eenfache Gjuchtsprozesse weerbie n Gjuchter, Anwalt un Angeklagte Fräisk baale, man n fräisksproakigen Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtere häd foarhäär silläärge nit weesen. Van der Goot is ju Meenenge dät ju fräiske Sproake moor stimuliert wäide mout uum uk in uur Gjuchtshoafe bruuke tou konnen. Dät kwied hie in n Radioprogram fon Omrop Fryslân. Nu rakt et t.B. Wääst-Fräisen, do buuten ju oaine Provinz foar n Gjuchter ferskiene moute. In sukke Fälle is dät nit immer muugelk uum Fräisk tou baalen.

Näie Seelter Bäidensbouke

Gräitje mäd dät lääste Bouk. (In Oainferlaach!)
Juun “Middewinter” sunt tjo näie Seelter Bäidensbouke ärschienen:
* Do Dierte bie ju groote Buurensteede an ‘n Diek (Erika Oczipka un Gretchen Grosser).
* Middewinter in ‘n Staal (Uursättenge Johanna Evers).
* Fon dän Fisker un sien Wieuw (Beoarbaidenge Gretchen Grosser mäd Bielden fon Karl-Heinz Brinkmann).

Moor fint me hier.

Näi Sproakenhuus in Ljouwert

In ju wäästfräiske Provinzhaudstääd Ljouwert skuul bolde begonnen wäide mäd dän Bau fon n näi Sproakensäntrum. In dät näi Sproakenhuus konnen do Besäikere ju fräiske Sproake un ju fräiske Geskichte äntdäkke. In dät Sproakenhuus skäl dät uk Uutstaalengen reeke uur Minnerhäidesproaken un Moorsproakigaid. Dät Initiativ “Lân fan Taal“ is n Projäkt fon n Afûk un Tresoar.

Hier konnen jie sjo, wo dät näi Sproakenhuus uutsjucht.

 

Groote Unnersäikenge fon seelter Vokoale

Nit bloot Seeltersk: Prof. Dr. Jörg Peters uurroate dät Zertifikat Läichdüütsk an Edith Janssen.

In do naiste tjo Jiere wol ‘uusen’ Professor Jörg Peters mäd twäin uur Geleerden as Hälpere Toonapnoamen in Seelterlound moakje.
Jo wollen dan foarallen dän Ienfloud ättergunge fon Plat- un Hoochdüütsk ap ju Uutsproake fon do seelter Vokoale. Jo dwo dät dan in aal tjo Täärpe apaat, uum aal Uunerskeede meetouniemen. Buutendät wäide do Unnerskeede twiske do ferskeedene Oalersgruppen ferglieked.

Dät Projekt wäd fon ju Düütske Foarskengsgemeenskup unnerstöänd mäd 268.000 Euro. Dät kumt wäil deerfon, dät et sik nit bloot uum dät litste Sproakoailound honnelt, man buutendät mäd ju eensichoardige Loage fon tjo Sproaken ieuwenskenunner. Buutendät wollen jo do Resultoate anweende foar ju Ploanenge un Evaluierenge fon Mäitnoamen tou Sproakärhooldenge, as wie do do lääste Jiere kanne, t.B. an do twosproakige Skoulen in in Skäddel un Strukelje.

Sjuch uk: http://www.ga-online.de/-news/artikel/104963/Saterfriesischer-Sprachmelodie-auf-der-Spur

Wäästfräiske Facebookaktion juun Aplöösenge Fryslân

Ap Facebook rakt et nu n näi Aktion juun ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân. Ju näie Regierenge fon VVD (Liberoalen) un PvdA (Sozialisten) wüül insteede fon tweelwen Provinze in do Niederlounde bloot noch fieuw Provinze uurhoolde. Dät betjuudet woarskienelk dät ju Provinz Fryslân aplöösed wäd.

In bloot een Wiek häd dän Gruppe ‚Leaver dea as slaef‘ (Lauer Dood as Sklaawe) moor as 3.000 Ljuude häiwed, do ap hiere “Gefällt mir/Like button“ klikt hääbe. In de FB-Gruppe rakt et snurrige Bielden fon Politiker, do foar ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân sunt. Ferskeedene Bielden sunt ap Ängelsk skreeuwen. Dät skäl so weesen deermäd uk uur Europäer sik ne Meenenge bildje konnen.

Hier is ju Adrässe:  https://www.facebook.com/LeaverDeaAsSlaef

Disse Wiek waas deer uk al ne Uumfroage uur ju Aplöösenge fon ju Provinz. Uungefeer 80 Prozent fon do Fräisen in Fryslân wüül ju Provinz jädden behoolde.

 

Toalferannerenge is Foulge fon strieuwjen ätter effiziente Kommunikation

Sproaken annerje sik wil do Moanskene so kuut muugelk un so düüdelk muugelk kommunisierje wollen. Disse Konklusion luuke Wietenskuppere uut ne Unnersäikenge weerbie do Deelniemere tougong wieren mäd litje Kuunstsproaken. Bolde aal do Deelniemere feranneren do Sproakregele ap hiere oaine Wiese. Do dieden dät uum hiere Kommunikation kuuter of düüdelker tou moakjen. (Science Blog)

Unnersäik ätter Platdüütsk in Släswiek-Holstein

Wo sjucht dät mäd et bruuken fon et Platdüütsk in Släswiek-Holstein uut ? Foar die eerste Moal siet do 50er Jiere wollen Wietenskuppere fon ju Universität Kiel dän aktuelle Stand fon ju Sproake beskrieuwe. Deertou säiked dät Unnersäikengsteam Platdüütsk baalere fon dät Platdüütske, do in een fon sowät 160 uutsoachte Steeden apwuuksen un oolder as 60 of twiske 18 un 30 Jier oold sunt. Jo skälle Ätterwiesengen reeke, wäkke besunnere grammatiske Känteekenengen do oankelde Dialekte noch hääbe, weer do Ferskiele sunt un wo dät Platdüütske fon dät Hoochdüütske ferannerd wuude.

Siel is et uum dät Unnergjucht an do Skoulen un Universitäte tou ferbeeterjen. Dät Platdüütsk is in fuul Täärpe noch aiske lieuwendich, man et wäd oafte nit moor tou ju naiste Generation fääre reeked, kwad die Uppermon fon dät Projäkt, Michael Elmentaler.

Wälle: Nais foon diling

Nu anmäldje: Fräiske Häärsthoochskoule

Foar n 25. Moal rakt et bie dän Friisk Foriining ne fräiske Häärsthoochskoule. Ju Häärsthoochskoule is fon Marie Tångeberg in dät Lieuwend ruupen. Fon 5. bit 9. Oktober wäide ferskeedene Aktivitäten ounbeeden, weerbie ju fräiske Sproake (Noudfräisk) in dät Middelpunkt stound. Ju Häärsthoochskoule wäd in Jarplund (bie Flensbuurich) hoolden.

Moor Information fiende jie appe Websiede fon de Friisk Foriining.

Kultuurferdraach fon Fräislounde Stappe fääre

N Kultuurferdraach twiske Släswiek-Holstein un do uur Fräislounde is wier ne Stappe fääre. Jäärsene 20.6. häd ju Provinzioalregierenge fon Wäästfräislound sik positiv uuterd uur sun Ferdraach in n Toukumst. Deermäd is die Wai fräi foar dän näie Kultuurminister fon Släswiek-Holstein, Anke Spoorendonk (SSW), ju Provinz Fryslân tou kontaktierjen uur dän Inhoold fon sun Ferdraach. Fääre skäl dan uk Aastfräislound deerbie beleeken wäide.

Me fräiget sik, wieruum uk nit Ooldenbuurich deerbie beleeken wäd. Nit bloot dät deeroun dät fräiske Sproakoailound Seelterlound lait, man mäd do oolde Gaue Rüstringen, Butjadingen un dät Jeverlound mäd Wangerooge uumfoatet dät n wichtich Deel fon dät oolde Fräislound.

Interfräiske Stiepe foar Ljouwert 2018

Nit bloot ju Provinzferwaltenge fon Wäästfräislound man uk Aast- un Noudfräislound stiepje Ljouwert mäd sien Kandidatuur as Kulturelle Haudstääd fon Europa in 2018. Dit Wiekeende waas in Harns (Wäästfräislound) dät Interfräisk Kongres, dät aal tjo Jiere in een fon do tjo Fräislounde hoolden wäd. Ju Ferkloorenge wuude Snäiwende fon Fertreedere uut do tjo Fräislounde in ju Groote Säärke fon Harns teekend.

Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner

Do skandinaviske Sproaken Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner. Dät skrieuwt ju Website nrk.no ätter ne Unnersäikenge fon Journalisten uut Norwegen, Dänemark un Sweden.

Do skandinaviske Sproaken liekje heel stäärk apnunner. In ju Skriftsproake rakt et nit ful Ferskiele twiske dät Norwegiske un dät Däniske. Dät Norwegiske un dät Swediske sunt wät ju Uutsproake angungt gjucht äänelk. Man do Ferskiele wäiden langsoam gratter.

Sowät 20 Millionen Moanskene konnen ne skandinaviske Sproake baale. Dänisk un Norwegisk hääbe bee 5 Millionnen Baalere, dät Swediske häd 10 Millionen. Truch ju Globalisierenge is dät n Foardeel wan do Ljuuden sik ferstounde kuuden, foarallen wan dät uum wirtskaftelke, kulturelle of wietenskuppelke Seeken gungt.

Ktunaxa moakje iPhone-app fon stierwende Sproake

Do Ktunaxa-Indioaner, do der in Kanada lieuwje, baale ne besunnere Sproake. Dät Ktunaxa (uk Kutenai) is tou neen eensige uur Sproake Früünd. Die Gefoor bestoant dät ju uutstärft, deer dät noch man soogentien (maast allere) Ljuude rakt, do der Ktunaxa baale.

Junge Ljuude fon ju Ktunaxa-Gemeenskup, ju der man 2.000 Meegliedere häd, sunt nu drok tougoang, Apnoamen, Spiele un skrieuwene Texte ap Internet tou sätten ap ju Siede First Voices, ju der meend is foar autochthone Sproaken. Do Apnoamen fon allere Baalere wäide anfäld mäd litje Filme foar Bäidene. Dät rakt uk n App foar ju iPhone mäd n Woudebouk. Kiek ap http://aje.me/Ij1Hio

Tjosproakige Loundkoarte fon Noudfräislound

BRÄIST – Dät Nordfriisk Instituut häd ne näie Loundkoarte fon Noudfräislound moaked. Ju is tjosproakich Fräisk, Dänisk un Düütsk. Ju Koarte basiert sik ap n oolde fräisk-düütske Koarte, ju uutferkoopet waas. Ju oolde Koarte wuude fon Antje Arfsten, Sproaklektorin int Nordfriisk Instituut, aktualisiert.

Ju Loundkoarte rakt in n Mäitstäf fon 1:125.000 ungefeer 550 Täärpnoomen as uk Noomen fon Loundskuppe, Warften un Wäädflächen. Ju Koarte kostet 4,50 Euro un is int Nordfriisk Instituut un in ferskeedene Boukhondele in Noudfräislound tou kriegen.

 

 

Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake

Ju Fryske Akademy moaket ne näie elektroniske Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake. Ju skäl dän näien Skrieuwstandoart foar ju Sproake weese.

In do wäästfräiske Woudebouken rakt et mongs ferskeedene Skrieuwwiesen so as ‚rjocht‘ un ‚rjucht‘. In do maaste Woudebouken stound dät ‚rjocht‘ ju primäre Skrieuwwiese is, man ‚rjucht‘ wuude maastens as twäide Köär duldet. Ju näie Woudelieste skäl düütelk moakje wäkke Skrieuwwiese gjucht is, un wäkke Skrieuwwiese eenfach ferkierd is.

Ju Woudelieste kon deerfoar suurgje, dät do Skoulen un Instituten aal jusälge Skrieuwwiese benutsje.

Kurs Groningisk Plat ap Internät

Klunderloa (Boudelloade) is n on-Line Kurs Groningisk foar do eerste Skouljieren. Ap fjauer Ieuwenen wäd Materioal beeden, nämmelk foar Oalere fjauer, säks, oachte un tjoon Jier. Dät rakt Fertälstere, Läidere un Gedichte. Do Sköilere konnen deer Materioal fiende uur ne groote Ferskeedenhaid fon Themen. Wäkke Texte konnen do uk foarleese läite. Dät Materioal kon sälwenständich bruukt wäide, man dät kon uk kombinierd wäide mäd do Bouke fon ju Groningske Methode Toverbalen (Töäwerkuugele). Dät Materioal oant sik uk foar Sälwenstudium.
Klunderloa wäd äntwikkeld mäd Unnerstutsenge fon ju Provinz Groningen.
Kurs bekiekje.

Wäästfräislound uut dän Waareldruum gesäin

Deegeloang hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un sogoar dät Militär Snee skäuwen uum dän 200 KM loangen Sköäwelwai tou ruumjen foar dän groote “Alwen Stääde Toach” in Wäästfräislound. Sogoar Sköäweler uut Amerikoa wieren deerfoar tourääch keemen. Man nu fjust dät do lääste Deege daach nit genouch un is dät aal outäld, mäd bloot noch ne litje Hoopenge foar leeter dit Mound.

Man nu konnen do Ljuude sik daach n bitje traaste an ju froaie Noachtbielde fon dän Wai ju dän Ruumfoarder André Kuipers moaked häd uut de Ruumstation ISS. Do maaste Stääde kon me deerap düütelk sjo. Buppe midde ljucht düütelk ju Haustääd Ljouwert (Leeuwarden) ap, wier die Toach ounfangt. Suudwäästelk deerfon sjucht me ju twäide Stääd Snits (Sneek), wier die Toach dan wai gungt. Fääre ätter t Suude sunt Drylts (IJlst) un Sleat (Sloten, 750 Ienwoonere) man gans swäk. Dan gungt dät gans ätter ju suudwäästelke Timpe, wier Starum (Stavoren) lait un dan noudelk deerfon Hylpen (Hindelopen, mäd ne apaate Sproake) un Woarkum (Workum). Dät wieren bit 1800 Stääde mäd Waareldhonnel, do der leeter iensliepen sunt. Dan gungt dät ätter Boalsert (Bolsward), wät me wäästelk fon Snits sjucht, un dan noudwäästelk ätter Harns (Harlingen, uk däälich noch n wichtigen Hoawen).
Wan die Toach bit sowied maast truch Gäärslound ron, dan kumt nu n Geegend mäd maast Äkkerlound. Eerste gungt dät wier ätter dät Aaste ätter Frjentsjer (Franeker) un dan eerste noudelk un dan fääre ätter Dokkum gans in dät Noudaaste. Dät lääste Stuk, fon Dokkum ätter Ljouwert, is dät stuurste foar do 16.000 Sköäweler, do dan wuurich wäide. Deerbie passierje jo twäie ju Buurskup Bartlehiem, wierbie iek apwoaksen bän un ju nu ne waareldberüümde Alwenstäädebrääch häd.
Do groote Luchtsteeden in dät Aaste un dät Suudaaste sunt do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (Heerenveen mäd deerbie De Jouwer), do der neen oolde Stäädgjuchte hääbe un also nit in dän Toach apnuumen sunt.
(Wälle fon ju Bielde: ESA/NASA)

Träft Asteroide 2005 YU55 ju Moune?

Mäiden Midwiek skjut ne Asteroide mäd 400 Meter Truchmäite bie de Äide loangs. Ap n Oustand fon 325.000 Kilometer wol ju de Äide sicher nit roakje, man wät wan ju de Moune träft?

Ätter NASA is ju Asteroide sicher naan Gefoor foar de Moune. Wan ju Asteroide de Moune uk träft, ju Moune blift in hiere Boane uum de Äide tou, man sicher kricht ju dan n gans grooten Kroater deerbie. Wan ju Asteroide ienslacht mäd hiere 50.000 KM/Uure, dan lät ju n Kroater fon fjauer KM Truchmäite ätter.

Ju Boane fon de Asteroide is al jiereloang bekoand. Ätter Bereekengen fon NASA is ju Uutsicht ap Iensleek man littek: kiek man ap ju Bielde, wo ju sik bewääget.

Fräisensäärke in Room restaurierd.

Ätter tjo Jiere intensive Oarbaid is ju Restauration fon ju Säärke fon do Fräisen in Room kloor wuuden. Dät is fergeene Sundai fierd mäd ne Misse, ju der apdrain wuud fon Biskup Ad van Luyn. In Bieweesen fon dän Kommissar (Regierengspräsident) fon Wäästfräislound John Jorritsma un sin Foargunger Ed Nijpels, nu Foarsitter fon dän Foarstand fon do Fründe fon ju Fräisensäärke in do Niederlounde, wuud n Toanksteen änthüld.

Ju Restaurierenge fon ju middeloarlike Säärke, ju sik ap n Steenwurp Oustand fon dän Päitersplats fint, häd uungefeer 1 Millione Euro kosted.

Älken Sundai wäd deer ne Misse ap Holloundsk ouheelden. Eenige Deege in n Wiek sunt uk Besäikere wäilkeemen. Ju Fräisensäärke stoant ap ju Steede wier do Pilgere sik siet dät oachte Jierhunnert ansiedelden, uum muugelkst ticht bie dät Grääf fon Petrus (die Päitersdom) tou weesen.

Dät Oargel uut dät achtiende Jierhunnert is wier in Oardnenge broacht fon Pietro Corna uut Bergamo. Die wäästfräiske Organist Liuwe Tamminga häd fergeene Fräindai n Konzert roat in ju Fräisensäärke.

N Toansteen foar Jens Emil Mungard

Dit Jier wuude aal ne Sträite ätter dän bekoande Noudfräiske Dichter un Wierstandshäld naamd. In dät Konsentrationsleeger Sachsenhausen, weer hie stoorf, is nu n Toanksteen foar him inwaid. Nais foon diling skrieuwt:

ORANIENBORJ – Leeste fraidi wörd önjt tånkstää foont kontsentratsjoonslooger Sachsenhausen awt noorden foon Berliin en tånkstiinj for e bedjüsenste nordfrasche dachter Jens Emil Mungard inwaid. Jens Mungard wus 1939 as politiische gefångene ma e numer 1955 eeftert kz Sachsenhausen inwised än störw deer di 13. februaar.

Professor Thomas Steensen snååked önj sin reede amt bewääged laawen foon Mungard. Awfoorie häin e diräktor foon e stifting Brandenburgische Gedenkstätten, Prof. Dr. Günter Morsch än e formoon foon e Friisk Foriining, Jörgen Jensen Hahn e tånkstün ma korte reede ääm mååged. E schunger Kalle Johannsen heet e eeftermadi ma frasche sunge en rååme dänj, deeruner uk dåt foon ham fertuund Mungard-dacht Ströntistel.

Ma da uurde „We hoowe, dåt we as Friisk Foriining ma üüs initsjatiiwe en baidråch lååste köön, deerma et douen än hooneln foon Jens Mungard rucht wjardid wårt“, slüütj Jörgen Jensen Hahn e tånkstün.