Näi Bouk ap Seeltersk: Oo, wät fluch is Panama

3

Skrieuwen : 24-05-2016 | Truch : admin | In : Seelterlound

Grätchen Grosser uut Roomelse häd hiere näie Bouk kloor. ‚Oo, wät fluch is Panama‘ is ne Uursättenge fon ‚Oh, wie schön ist Panama‘ fon Janosch. In dät näie Bäidensbouk stounde gjucht froaie Bielden.

Aan litje Boar fiendet ap n Dai ne Hooltkiste, weerap Panama stound un ätter Bananen rukt. Foar dän litjen Boar is Panama ap eenmoal sien Droomlound un hie wol deerätter wai. Mäd sin Fjund, litje Tiger, moaket hie ne Raise ätter dät fiere Lound. Unnerwains ap ju Raise träffe jo fuul Dierte.

Ju Idee, dät Bouk ap Seeltersk tou uursätten, keem uk ditmoal wier fon ju Verlag Edition Tintenfaß, ju sik ap litje Sproaken un Dialekte spezioalisiert häd. Dät Bouk is 48 Sieden tjuk un kon nu al bie Gretchen Grosser unner Telefoon 04498/2505 bestaald wäide un kostet 13,90 Euro.

Google Translate nu ap Frysk

0

Skrieuwen : 02-03-2016 | Truch : admin | In : Fräislound

Frysk kon nu uursät wäide mäd Google Translate! Et lääste Jier roate dät in September ju Fräiske Google Translate Wiek. In disse Wiek wuden moor as 1 Million ängelske Woude un Sätse uursät. Masse Fräisen häbbe deeroun deelnumen. Google is gans begäistert fon ju ganse Oarbaid un naamd ju Läistenge fon do Wäästfräisen biespilhaft  foar uur Sproaken.

Gjuchtsprozes fulständich ap Frysk

0

Skrieuwen : 28-05-2013 | Truch : admin | In : Fräislound, Politik

Gjuchtshoaf LjouwertLJOUWERT – Fergeene Wieke waas foar dät eerste Moal in ju Geskichte n Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtspreegere fulständich ap Wääst-Fräisk. Ju Angeklagte fon n fatoalen Ferkiersunfal in Wâlterswâld un hiere Anwalt un aal do Gjuchtspreegere baalden aal touhoope Frysk in n Gjuchtssoal. Anwalt Tjalling van der Goot, fon Anwaltsbüro Anker&Anker, kwad dät n fräisksproakigen Prozes mäd tjo Gjuchtspreegere näi is. Et rakt also oafters eenfache Gjuchtsprozesse weerbie n Gjuchter, Anwalt un Angeklagte Fräisk baale, man n fräisksproakigen Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtere häd foarhäär silläärge nit weesen. Van der Goot is ju Meenenge dät ju fräiske Sproake moor stimuliert wäide mout uum uk in uur Gjuchtshoafe bruuke tou konnen. Dät kwied hie in n Radioprogram fon Omrop Fryslân. Nu rakt et t.B. Wääst-Fräisen, do buuten ju oaine Provinz foar n Gjuchter ferskiene moute. In sukke Fälle is dät nit immer muugelk uum Fräisk tou baalen.

Näie Seelter Bäidensbouke

3

Skrieuwen : 22-12-2012 | Truch : Pyt | In : Kultuur, Seelterlound

Gräitje mäd dät lääste Bouk. (In Oainferlaach!)

Juun “Middewinter” sunt tjo näie Seelter Bäidensbouke ärschienen:
* Do Dierte bie ju groote Buurensteede an ‘n Diek (Erika Oczipka un Gretchen Grosser).
* Middewinter in ‘n Staal (Uursättenge Johanna Evers).
* Fon dän Fisker un sien Wieuw (Beoarbaidenge Gretchen Grosser mäd Bielden fon Karl-Heinz Brinkmann).

Moor fint me hier.

Näi Sproakenhuus in Ljouwert

1

Skrieuwen : 27-11-2012 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

In ju wäästfräiske Provinzhaudstääd Ljouwert skuul bolde begonnen wäide mäd dän Bau fon n näi Sproakensäntrum. In dät näi Sproakenhuus konnen do Besäikere ju fräiske Sproake un ju fräiske Geskichte äntdäkke. In dät Sproakenhuus skäl dät uk Uutstaalengen reeke uur Minnerhäidesproaken un Moorsproakigaid. Dät Initiativ “Lân fan Taal“ is n Projäkt fon n Afûk un Tresoar.

Hier konnen jie sjo, wo dät näi Sproakenhuus uutsjucht.

 

Groote Unnersäikenge fon seelter Vokoale

0

Skrieuwen : 13-11-2012 | Truch : Pyt | In : Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Nit bloot Seeltersk: Prof. Dr. Jörg Peters uurroate dät Zertifikat Läichdüütsk an Edith Janssen.

In do naiste tjo Jiere wol ‘uusen’ Professor Jörg Peters mäd twäin uur Geleerden as Hälpere Toonapnoamen in Seelterlound moakje.
Jo wollen dan foarallen dän Ienfloud ättergunge fon Plat- un Hoochdüütsk ap ju Uutsproake fon do seelter Vokoale. Jo dwo dät dan in aal tjo Täärpe apaat, uum aal Uunerskeede meetouniemen. Buutendät wäide do Unnerskeede twiske do ferskeedene Oalersgruppen ferglieked.

Dät Projekt wäd fon ju Düütske Foarskengsgemeenskup unnerstöänd mäd 268.000 Euro. Dät kumt wäil deerfon, dät et sik nit bloot uum dät litste Sproakoailound honnelt, man buutendät mäd ju eensichoardige Loage fon tjo Sproaken ieuwenskenunner. Buutendät wollen jo do Resultoate anweende foar ju Ploanenge un Evaluierenge fon Mäitnoamen tou Sproakärhooldenge, as wie do do lääste Jiere kanne, t.B. an do twosproakige Skoulen in in Skäddel un Strukelje.

Sjuch uk: http://www.ga-online.de/-news/artikel/104963/Saterfriesischer-Sprachmelodie-auf-der-Spur

Wäästfräiske Facebookaktion juun Aplöösenge Fryslân

1

Skrieuwen : 07-11-2012 | Truch : admin | In : Fräislound, Politik

Ap Facebook rakt et nu n näi Aktion juun ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân. Ju näie Regierenge fon VVD (Liberoalen) un PvdA (Sozialisten) wüül insteede fon tweelwen Provinze in do Niederlounde bloot noch fieuw Provinze uurhoolde. Dät betjuudet woarskienelk dät ju Provinz Fryslân aplöösed wäd.

In bloot een Wiek häd dän Gruppe ‚Leaver dea as slaef‘ (Lauer Dood as Sklaawe) moor as 3.000 Ljuude häiwed, do ap hiere “Gefällt mir/Like button“ klikt hääbe. In de FB-Gruppe rakt et snurrige Bielden fon Politiker, do foar ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân sunt. Ferskeedene Bielden sunt ap Ängelsk skreeuwen. Dät skäl so weesen deermäd uk uur Europäer sik ne Meenenge bildje konnen.

Hier is ju Adrässe:  https://www.facebook.com/LeaverDeaAsSlaef

Disse Wiek waas deer uk al ne Uumfroage uur ju Aplöösenge fon ju Provinz. Uungefeer 80 Prozent fon do Fräisen in Fryslân wüül ju Provinz jädden behoolde.

 

Toalferannerenge is Foulge fon strieuwjen ätter effiziente Kommunikation

2

Skrieuwen : 24-10-2012 | Truch : admin | In : Wietenskup un Uumewaareld

Sproaken annerje sik wil do Moanskene so kuut muugelk un so düüdelk muugelk kommunisierje wollen. Disse Konklusion luuke Wietenskuppere uut ne Unnersäikenge weerbie do Deelniemere tougong wieren mäd litje Kuunstsproaken. Bolde aal do Deelniemere feranneren do Sproakregele ap hiere oaine Wiese. Do dieden dät uum hiere Kommunikation kuuter of düüdelker tou moakjen. (Science Blog)

Unnersäik ätter Platdüütsk in Släswiek-Holstein

0

Skrieuwen : 16-10-2012 | Truch : admin | In : Kultuur, Wietenskup un Uumewaareld

Wo sjucht dät mäd et bruuken fon et Platdüütsk in Släswiek-Holstein uut ? Foar die eerste Moal siet do 50er Jiere wollen Wietenskuppere fon ju Universität Kiel dän aktuelle Stand fon ju Sproake beskrieuwe. Deertou säiked dät Unnersäikengsteam Platdüütsk baalere fon dät Platdüütske, do in een fon sowät 160 uutsoachte Steeden apwuuksen un oolder as 60 of twiske 18 un 30 Jier oold sunt. Jo skälle Ätterwiesengen reeke, wäkke besunnere grammatiske Känteekenengen do oankelde Dialekte noch hääbe, weer do Ferskiele sunt un wo dät Platdüütske fon dät Hoochdüütske ferannerd wuude.

Siel is et uum dät Unnergjucht an do Skoulen un Universitäte tou ferbeeterjen. Dät Platdüütsk is in fuul Täärpe noch aiske lieuwendich, man et wäd oafte nit moor tou ju naiste Generation fääre reeked, kwad die Uppermon fon dät Projäkt, Michael Elmentaler.

Wälle: Nais foon diling

Seelter Woudebouk fon/ätter 37 Sproaken

1

Skrieuwen : 15-10-2012 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

Ap majstro.com rakt et nu n seelter Woudebouk fon un ätter 37 Sproaken. Foar dät Seelterfräiske sunt sofier 9.410 Woude in dät Woudebouk apnuumen. In dät Woudebouk sunt uk sun 4.700 wäästfräiske Woude apnuumen.

Hierunner konnen jie dät näi Woudebouk probierje.

Fon Ätter
  

Nu anmäldje: Fräiske Häärsthoochskoule

0

Skrieuwen : 02-10-2012 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

Foar n 25. Moal rakt et bie dän Friisk Foriining ne fräiske Häärsthoochskoule. Ju Häärsthoochskoule is fon Marie Tångeberg in dät Lieuwend ruupen. Fon 5. bit 9. Oktober wäide ferskeedene Aktivitäten ounbeeden, weerbie ju fräiske Sproake (Noudfräisk) in dät Middelpunkt stound. Ju Häärsthoochskoule wäd in Jarplund (bie Flensbuurich) hoolden.

Moor Information fiende jie appe Websiede fon de Friisk Foriining.

Kultuurferdraach fon Fräislounde Stappe fääre

0

Skrieuwen : 22-06-2012 | Truch : Pyt | In : Fräislound

N Kultuurferdraach twiske Släswiek-Holstein un do uur Fräislounde is wier ne Stappe fääre. Jäärsene 20.6. häd ju Provinzioalregierenge fon Wäästfräislound sik positiv uuterd uur sun Ferdraach in n Toukumst. Deermäd is die Wai fräi foar dän näie Kultuurminister fon Släswiek-Holstein, Anke Spoorendonk (SSW), ju Provinz Fryslân tou kontaktierjen uur dän Inhoold fon sun Ferdraach. Fääre skäl dan uk Aastfräislound deerbie beleeken wäide.

Me fräiget sik, wieruum uk nit Ooldenbuurich deerbie beleeken wäd. Nit bloot dät deeroun dät fräiske Sproakoailound Seelterlound lait, man mäd do oolde Gaue Rüstringen, Butjadingen un dät Jeverlound mäd Wangerooge uumfoatet dät n wichtich Deel fon dät oolde Fräislound.

Interfräiske Stiepe foar Ljouwert 2018

0

Skrieuwen : 03-06-2012 | Truch : admin | In : Fräislound

Nit bloot ju Provinzferwaltenge fon Wäästfräislound man uk Aast- un Noudfräislound stiepje Ljouwert mäd sien Kandidatuur as Kulturelle Haudstääd fon Europa in 2018. Dit Wiekeende waas in Harns (Wäästfräislound) dät Interfräisk Kongres, dät aal tjo Jiere in een fon do tjo Fräislounde hoolden wäd. Ju Ferkloorenge wuude Snäiwende fon Fertreedere uut do tjo Fräislounde in ju Groote Säärke fon Harns teekend.

Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner

2

Skrieuwen : 16-05-2012 | Truch : admin | In : Kultuur

Do skandinaviske Sproaken Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner. Dät skrieuwt ju Website nrk.no ätter ne Unnersäikenge fon Journalisten uut Norwegen, Dänemark un Sweden.

Do skandinaviske Sproaken liekje heel stäärk apnunner. In ju Skriftsproake rakt et nit ful Ferskiele twiske dät Norwegiske un dät Däniske. Dät Norwegiske un dät Swediske sunt wät ju Uutsproake angungt gjucht äänelk. Man do Ferskiele wäiden langsoam gratter.

Sowät 20 Millionen Moanskene konnen ne skandinaviske Sproake baale. Dänisk un Norwegisk hääbe bee 5 Millionnen Baalere, dät Swediske häd 10 Millionen. Truch ju Globalisierenge is dät n Foardeel wan do Ljuuden sik ferstounde kuuden, foarallen wan dät uum wirtskaftelke, kulturelle of wietenskuppelke Seeken gungt.

Ktunaxa moakje iPhone-app fon stierwende Sproake

2

Skrieuwen : 08-05-2012 | Truch : Pyt | In : Kultuur

Do Ktunaxa-Indioaner, do der in Kanada lieuwje, baale ne besunnere Sproake. Dät Ktunaxa (uk Kutenai) is tou neen eensige uur Sproake Früünd. Die Gefoor bestoant dät ju uutstärft, deer dät noch man soogentien (maast allere) Ljuude rakt, do der Ktunaxa baale.

Junge Ljuude fon ju Ktunaxa-Gemeenskup, ju der man 2.000 Meegliedere häd, sunt nu drok tougoang, Apnoamen, Spiele un skrieuwene Texte ap Internet tou sätten ap ju Siede First Voices, ju der meend is foar autochthone Sproaken. Do Apnoamen fon allere Baalere wäide anfäld mäd litje Filme foar Bäidene. Dät rakt uk n App foar ju iPhone mäd n Woudebouk. Kiek ap http://aje.me/Ij1Hio

Tjosproakige Loundkoarte fon Noudfräislound

0

Skrieuwen : 04-03-2012 | Truch : admin | In : Fräislound

BRÄIST – Dät Nordfriisk Instituut häd ne näie Loundkoarte fon Noudfräislound moaked. Ju is tjosproakich Fräisk, Dänisk un Düütsk. Ju Koarte basiert sik ap n oolde fräisk-düütske Koarte, ju uutferkoopet waas. Ju oolde Koarte wuude fon Antje Arfsten, Sproaklektorin int Nordfriisk Instituut, aktualisiert.

Ju Loundkoarte rakt in n Mäitstäf fon 1:125.000 ungefeer 550 Täärpnoomen as uk Noomen fon Loundskuppe, Warften un Wäädflächen. Ju Koarte kostet 4,50 Euro un is int Nordfriisk Instituut un in ferskeedene Boukhondele in Noudfräislound tou kriegen.

 

 

Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake

0

Skrieuwen : 01-03-2012 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

Ju Fryske Akademy moaket ne näie elektroniske Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake. Ju skäl dän näien Skrieuwstandoart foar ju Sproake weese.

In do wäästfräiske Woudebouken rakt et mongs ferskeedene Skrieuwwiesen so as ‚rjocht‘ un ‚rjucht‘. In do maaste Woudebouken stound dät ‚rjocht‘ ju primäre Skrieuwwiese is, man ‚rjucht‘ wuude maastens as twäide Köär duldet. Ju näie Woudelieste skäl düütelk moakje wäkke Skrieuwwiese gjucht is, un wäkke Skrieuwwiese eenfach ferkierd is.

Ju Woudelieste kon deerfoar suurgje, dät do Skoulen un Instituten aal jusälge Skrieuwwiese benutsje.

Kurs Groningisk Plat ap Internät

1

Skrieuwen : 20-02-2012 | Truch : Pyt | In : Fräislound, Kultuur

Klunderloa (Boudelloade) is n on-Line Kurs Groningisk foar do eerste Skouljieren. Ap fjauer Ieuwenen wäd Materioal beeden, nämmelk foar Oalere fjauer, säks, oachte un tjoon Jier. Dät rakt Fertälstere, Läidere un Gedichte. Do Sköilere konnen deer Materioal fiende uur ne groote Ferskeedenhaid fon Themen. Wäkke Texte konnen do uk foarleese läite. Dät Materioal kon sälwenständich bruukt wäide, man dät kon uk kombinierd wäide mäd do Bouke fon ju Groningske Methode Toverbalen (Töäwerkuugele). Dät Materioal oant sik uk foar Sälwenstudium.
Klunderloa wäd äntwikkeld mäd Unnerstutsenge fon ju Provinz Groningen.
Kurs bekiekje.

Wäästfräislound uut dän Waareldruum gesäin

0

Skrieuwen : 09-02-2012 | Truch : Pyt | In : Fräislound, Wietenskup un Uumewaareld

Deegeloang hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un sogoar dät Militär Snee skäuwen uum dän 200 KM loangen Sköäwelwai tou ruumjen foar dän groote “Alwen Stääde Toach” in Wäästfräislound. Sogoar Sköäweler uut Amerikoa wieren deerfoar tourääch keemen. Man nu fjust dät do lääste Deege daach nit genouch un is dät aal outäld, mäd bloot noch ne litje Hoopenge foar leeter dit Mound.

Man nu konnen do Ljuude sik daach n bitje traaste an ju froaie Noachtbielde fon dän Wai ju dän Ruumfoarder André Kuipers moaked häd uut de Ruumstation ISS. Do maaste Stääde kon me deerap düütelk sjo. Buppe midde ljucht düütelk ju Haustääd Ljouwert (Leeuwarden) ap, wier die Toach ounfangt. Suudwäästelk deerfon sjucht me ju twäide Stääd Snits (Sneek), wier die Toach dan wai gungt. Fääre ätter t Suude sunt Drylts (IJlst) un Sleat (Sloten, 750 Ienwoonere) man gans swäk. Dan gungt dät gans ätter ju suudwäästelke Timpe, wier Starum (Stavoren) lait un dan noudelk deerfon Hylpen (Hindelopen, mäd ne apaate Sproake) un Woarkum (Workum). Dät wieren bit 1800 Stääde mäd Waareldhonnel, do der leeter iensliepen sunt. Dan gungt dät ätter Boalsert (Bolsward), wät me wäästelk fon Snits sjucht, un dan noudwäästelk ätter Harns (Harlingen, uk däälich noch n wichtigen Hoawen).
Wan die Toach bit sowied maast truch Gäärslound ron, dan kumt nu n Geegend mäd maast Äkkerlound. Eerste gungt dät wier ätter dät Aaste ätter Frjentsjer (Franeker) un dan eerste noudelk un dan fääre ätter Dokkum gans in dät Noudaaste. Dät lääste Stuk, fon Dokkum ätter Ljouwert, is dät stuurste foar do 16.000 Sköäweler, do dan wuurich wäide. Deerbie passierje jo twäie ju Buurskup Bartlehiem, wierbie iek apwoaksen bän un ju nu ne waareldberüümde Alwenstäädebrääch häd.
Do groote Luchtsteeden in dät Aaste un dät Suudaaste sunt do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (Heerenveen mäd deerbie De Jouwer), do der neen oolde Stäädgjuchte hääbe un also nit in dän Toach apnuumen sunt.
(Wälle fon ju Bielde: ESA/NASA)

Träft Asteroide 2005 YU55 ju Moune?

0

Skrieuwen : 08-11-2011 | Truch : Pyt | In : Algemeen, Wietenskup un Uumewaareld

Mäiden Midwiek skjut ne Asteroide mäd 400 Meter Truchmäite bie de Äide loangs. Ap n Oustand fon 325.000 Kilometer wol ju de Äide sicher nit roakje, man wät wan ju de Moune träft?

Ätter NASA is ju Asteroide sicher naan Gefoor foar de Moune. Wan ju Asteroide de Moune uk träft, ju Moune blift in hiere Boane uum de Äide tou, man sicher kricht ju dan n gans grooten Kroater deerbie. Wan ju Asteroide ienslacht mäd hiere 50.000 KM/Uure, dan lät ju n Kroater fon fjauer KM Truchmäite ätter.

Ju Boane fon de Asteroide is al jiereloang bekoand. Ätter Bereekengen fon NASA is ju Uutsicht ap Iensleek man littek: kiek man ap ju Bielde, wo ju sik bewääget.

Fräisensäärke in Room restaurierd.

0

Skrieuwen : 31-10-2011 | Truch : Pyt | In : Fräislound, Kultuur

Ätter tjo Jiere intensive Oarbaid is ju Restauration fon ju Säärke fon do Fräisen in Room kloor wuuden. Dät is fergeene Sundai fierd mäd ne Misse, ju der apdrain wuud fon Biskup Ad van Luyn. In Bieweesen fon dän Kommissar (Regierengspräsident) fon Wäästfräislound John Jorritsma un sin Foargunger Ed Nijpels, nu Foarsitter fon dän Foarstand fon do Fründe fon ju Fräisensäärke in do Niederlounde, wuud n Toanksteen änthüld.

Ju Restaurierenge fon ju middeloarlike Säärke, ju sik ap n Steenwurp Oustand fon dän Päitersplats fint, häd uungefeer 1 Millione Euro kosted.

Älken Sundai wäd deer ne Misse ap Holloundsk ouheelden. Eenige Deege in n Wiek sunt uk Besäikere wäilkeemen. Ju Fräisensäärke stoant ap ju Steede wier do Pilgere sik siet dät oachte Jierhunnert ansiedelden, uum muugelkst ticht bie dät Grääf fon Petrus (die Päitersdom) tou weesen.

Dät Oargel uut dät achtiende Jierhunnert is wier in Oardnenge broacht fon Pietro Corna uut Bergamo. Die wäästfräiske Organist Liuwe Tamminga häd fergeene Fräindai n Konzert roat in ju Fräisensäärke.

N Toansteen foar Jens Emil Mungard

0

Skrieuwen : 24-10-2011 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

Dit Jier wuude aal ne Sträite ätter dän bekoande Noudfräiske Dichter un Wierstandshäld naamd. In dät Konsentrationsleeger Sachsenhausen, weer hie stoorf, is nu n Toanksteen foar him inwaid. Nais foon diling skrieuwt:

ORANIENBORJ – Leeste fraidi wörd önjt tånkstää foont kontsentratsjoonslooger Sachsenhausen awt noorden foon Berliin en tånkstiinj for e bedjüsenste nordfrasche dachter Jens Emil Mungard inwaid. Jens Mungard wus 1939 as politiische gefångene ma e numer 1955 eeftert kz Sachsenhausen inwised än störw deer di 13. februaar.

Professor Thomas Steensen snååked önj sin reede amt bewääged laawen foon Mungard. Awfoorie häin e diräktor foon e stifting Brandenburgische Gedenkstätten, Prof. Dr. Günter Morsch än e formoon foon e Friisk Foriining, Jörgen Jensen Hahn e tånkstün ma korte reede ääm mååged. E schunger Kalle Johannsen heet e eeftermadi ma frasche sunge en rååme dänj, deeruner uk dåt foon ham fertuund Mungard-dacht Ströntistel.

Ma da uurde „We hoowe, dåt we as Friisk Foriining ma üüs initsjatiiwe en baidråch lååste köön, deerma et douen än hooneln foon Jens Mungard rucht wjardid wårt“, slüütj Jörgen Jensen Hahn e tånkstün.

Ne Sträite foar Jens Mungard

1

Skrieuwen : 11-10-2011 | Truch : admin | In : Fräislound, Kultuur

KAIREM – Ap dät noudfräiske Ailound Sal is kuutens n besunner Sträitenoomeskild aphonged. N Paat fon ju Bahnhofstraße in dät Täärp Kairem (Keitum) hat siet Eende Moai nämmelk Jens-Mungard-Wai. Nu ne Sträite ätter dän bekoande Noudfräiske Dichter naamd wuuden is, is n Wonsk fon ju Fräiske Bewäägenge eendelk Wuudelkhaid wuuden.

Jens Emil Mungard koom sälwen fon Kairem ap Sal, dät noudelkste noudfräiske Ailound, dät ap Ailoundfräisk Söl naamd wäd un ap Düütsk Sylt hat.

Mungard waas nit bloot n bekoanden Dichter, hie waas uk fäl juun de Nazi-Ferwaltenge un waas n fräisken Strieder mäd dät ganse Haat. Ap Sölring, dät Fräiske fon Sal, moakede hie moonich Gedicht ap ju Fräiegaid un juun do Nazis. Hie wuud ferskeedene Moale fäästnuumen un wier fräilät. 1938 kreech hie n Skrieuwferbod, wät hie ignorierde mäd do Woude: “Wan jo dät wollen, dan mouten jo mie do Fingere ouhaue.” Mungard wuud wier fäästnuumen un stoorf, ätter dät hie two Jiere gefangen seeten hiede in dät Konsentrationsleeger Sachsenhausen.

Wan Mungard in Noudfräislound uk as Dichter un Wierstandshäld eerd wäd, so is sien fäl Ientreeden foar dät Fräiske foar Politiker bit nu Gruund weesen, neen Sträite ätter him tou naamen, so mäldet die Pastor Jon Hardon Hansen fon Kairem. Hie kwäd “Mungard waas n Tiesel in dän Fout fon Ljuude, do der nit wüülen dät ju fräiske Sproake un Kultuur tou hiere Gjucht koomen. Hie häd sik altied sät juun Moanskene, do him ferbjoode wüülen, sik sälwen tou weesen.”

Hansen kwäd fääre: “Iek hoopje dät Mungards Lieden n Offer weesen is, dät nit ferjeeuwens waas. Iek hoopje, dät älkuneen die der bie dät Noomeskild “Jens-Mungard-Wai” loangs gungt, dät Gjucht ferdäägenje wol uum as Noudfräise ap Sal ap sien oain Ailound sik sälwen tou weesen.”

MELT-Projekt in Brussel

1

Skrieuwen : 06-10-2011 | Truch : Pyt | In : Fräislound, Kultuur, Politik

Dät MELT-projekt, uur dät Leeren fon Minnerhaidssproaken in ju Periode foar ju Skoule, wäd ap n Tuunsdai 6. Oktober 2011 ousleeten mäd ne Konferenz in Ty Cymru (dät Walisiske Huus) in Brussel. MELT stoant foar Multilingual Early Language Transmission. Tou do Spreekere heert ju wäästfräiske Deputierde (Provinsioalminister) Jannewietske de Vries.

Dät Mercator Europäiske Kundesentrum foar Moorsproakegaid un Sproakeleeren fon ju Fryske Akademy in Ljouwert, as MELT-Projektfierder in Wäästfräislound, as uk do Deelniemere uut ju Bretagne, Wales un Swedisksproakich Finlound, kiekje tourääch ap two produktive Jiere. So koom der n litje Informationsbouk uur Moorsproakegaid foar do Oolden, as uk n Fierder mäd praktiske Biespiele un theoretiske Unnerstutsenge foar do Jüfferske (Kindergärtnerinnen). Bee sunt ferföichboar in oachte Sproaken. Ferskeedene Paatäien wieren in do fjauer Sproakegebiete beleeken bie ju Uutfierenge fon dät Projekt in n Praxis. In Wäästfräislound waas dät dät Sentrum foar fräisksproakige Bäidenbetjouenge (SFBO).

Unnersäikengsrapport

Mercator häd fääre n Unnersäikengsrapport touhoopestoald. Deeroun wäd ju aktuelle Literatuur uur dät Leeren fon moor Sproaken bienunner sät un wäide Modelle fon moorsproakige Apluukenge bespreeken. In dät Rapport sunt uk Biedraage apnuumen fon träi internationoale Experte ap dät Gebiet. Do Publikatione kuume online ap ju MELT website (www.meltproject.eu).

Wäästfräiske Sproakepolitik

In hiere Eepengsrääde bie ju Konferenz diskutierde Deputierde Jannewietske de Vries do Anfangsjiere un dät Woaksen fon dät SFBO siet 1989. Dät rakt apstuuns moor as hunnert twosproakige of fräisksproakige Iengjuchtengen. Ju Deputierde begjuchte uk uur uur Resultoate fon ju wäästfräiske Sproakepolitik: ju Sproaketaaske ju do Oolden kriege bie ju Gebuurtsärkläärenge, dät Tomke-projekt un dät Projekt Berneboel, dät meend is foar dän Uurgong fon Bäidenstuune ätter ju Gruundskoule.

Dät MELT_Projekt is ne Initiative fon dät Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD) un dät wäd unnerstutsed fon ju Europäiske Kommission.

Twosproakige kriege leeter Alzheimer

0

Skrieuwen : 13-09-2011 | Truch : Pyt | In : Algemeen, Wietenskup un Uumewaareld

Ne Kanadiske Studie häd hääruutfuunen, dät twosproakige Ljuude leeter Alzheimer kriege. Ju Differenz bedrächt bit tou fieuw Jiere.

Alzheimer is ne Demenzärkroankenge, bie ju Gedächtnisferljus un die Ferljus fon uur kognitive Fäigkaide in n Faandergruund stoant. Moorsproakegaid skient ju Brainge ne kompensatoriske Muugelkhaid tou reeken, beeter mäd disse Kondütsjen uumetougungen.

Foar ju Studie wuuden 211 Patiente mäd ne fermoudede Alzheimer-Ärkroankenge unnersoacht. Bie do 102 Twosproakige wuud ju Diagnose “Alzheimer” leeter stoald. Buutendät kloageden disse Patiente uk fuul leeter uur so eerste Symptone. Uk dät leeter Leeren fon ne Froamdsproake häd positive Effekte.

Kiek ap:
* http://www.shortnews.de/id/859861/Zweisprachige-bekommen-spaeter-Alzheimer
* http://www.welt.de/gesundheit/article12591293/Zweisprachige-sind-besser-vor-Alzheimer-geschuetzt.html

Noudfräisen hääbe Nood foar Outoach fon do Suldoate

0

Skrieuwen : 11-09-2011 | Truch : Pyt | In : Algemeen, Fräislound, Politik

HÜSEM – Plaande Ärspoarengen bie dät Ferdäägenengs-Ministerium hääbe fon uunferwachtede Siede Juunweer kriegen, nämmelk fon do Noud-Fräisen. Die Foarstand fon dän Kring Noudfräislound häd bie dän Ferdäägenengsminister Thomas de Mazière juun do Ärspoarengen protestierd. Die Kring Dithmarschen häd dätsälge moaked.

In Noudfräislound sunt 4100 Suldoate stationierd. Dät is fuul moor as in uur Geegende fon fergliekboare Grööte. „Un dät skäl uk,“ kwäd die noudfräiske Loundräid Dieter Harrsen.  „Noudfräislound un Dithmarschen wäide stäärker as uur Geegende bedrain fon Stoarmfloude. As do Suldoate ferswiende, nimt dän Gefoor foar ju Wäästkuste stäärk tou. Ne Katastrophe is dan bolde nit moor tou fermieden.“

Bielde: Stoarmfloud Hambuurich 1962 (Wikipedia) http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Hamburg_Sturmflut_005.jpg&filetimestamp=20070213212849

Do Sorben wollen n oain Parlemänt

0

Skrieuwen : 29-06-2011 | Truch : admin | In : Politik, Seelterlound

BUDYŠIN – Do Sorben häbbe n Petition in Internet hoochleden uum Stöän tou aaskjen foar n oain sorbisk Parlemänt, dän Sorbisken Sejmik. Do Sorben sunt so as do Fräisen, Dänen un Sinti un Roma ne nasjoonoale Minnerhaid in Düütsklound. Do Sorben woonje in do Buundeslounde Brandenbuurich un Saksen. Deertruch hääbe jo nit een Ferwaltengseenegaid, un dät is wät do Sorben jädden hieden. Ap ju Websiede www.serbski-sejmik.de (wier Moanskene ju Petition unnerteekenje konnen) is die Deelfaal fon dät Sorbisk ätter de Wende, alleenich gratter wuuden. N oain demokratisk köärd Parlemänt skäl fielicht hälpe konne wan’t uum politiske, kulturelle un bildengslainhaide gungt.

Ap ju Websiede stound:
„Das sorbische/wendische Leben lässt sich nicht länger in derzeitigen Strukturen zukunftsfähig gestalten. Deshalb muss den Sorben/Wenden möglich sein, ihre politischen, kulturellen und Bildungsangelegenheiten progressiv in Form eines demokratisch gewählten sorbischen/wendischen Sejmik zu gestalten.“

Twosproakige Skilder in Kärnten

1

Skrieuwen : 10-06-2011 | Truch : admin | In : Kultuur, Seelterlound

KLAGENFURT  – In dät aastriekse Buundeslound Kärnten wäd disse Wiek  fon ju FPK ne Foulksoustämmenge uur twosproakige Steedskilder (Düütsk-Slowenisk) moaked. Ju FPK is ne oukleeuwenge fon ju FPÖ, ju Paatäi fon Jörg Haider. In 1972 wuude fon anti-sloweniske düütsksproakige Kärnter do twosproakige Steedskilder wächhoald. Ju Oustämmenge duurt bit tou n 17. Juni.

Wääst-Fräisen skrieuwe moor Fräisk

0

Skrieuwen : 08-06-2011 | Truch : admin | In : Kultuur, Seelterlound

LJOUWERT – Do Fräisen in ju wääst-fräiske Provinz Fryslân skrieuwe moor Fräisk. Dät stound in n Unnersäik fon ju Provinz. In 1967/80 kuude uungefeer 10 prosänt fon ju Befoulkenge in hiere oaine Sproake skrieuwe, in 2011 is dät 30 prosänt.

Hier konnen jie dät Unnersäik fiende (PDF)

Ferounstaltenge an n Upstalsboom tou Pingster

2

Skrieuwen : 20-05-2011 | Truch : admin | In : Kultuur, Seelterlound

Ju Ferounstaltenge toun „hoochsten interfräisken Fierdai“ tou Pingster is düt Jier ap n  14. Juni (Täisdai), fon Klokk 18 ou juust an n  Upstalsboom in Aurk-Rahe (Aastfräislound).

Uur Pingster wol dät n wied Kultuurprogramm (middeloalersken Marsk toun Upstaalsboom, Heerleeger, Määrketdrieuwen, Goddestjoonst uas.) reeke. Naiere Informationen fon Midde Februoar ou unner: http://www.marsch-zum-upstalsboom.de.vu