Tuhuupe luupe – nu anmäldje

2018 is Ljouwert/Leeuwarden (Wääst-Fräislound) ju kulturelle Haudstääd fon Europa. Et rakt ne ganse Menge Initiative uut ju Provintz Fräislound/Fryslân, man nu uk uut do uur Fräislounde. Ätterdäm bekoand wude, dät Leeuwarden/Ljouwert kulturelle Haudstääd fon Europa wude, roate dät fluks uk ne Idee in Noudfräislound. Eerst wülen do Noudfräisen gans ätter Ljouwert wai lope, man 537 Kilometer waas daach tou fuul. Dan äntskeden do Noudfräisen, mäd do Rede ätter Ljouwert wai tou fierjen. An n 18. Moai 2018 gungt dät loos: Tuhuupe Luupe – per Rääd fon Bräist ätter Ljouwert.

Kiekje uk moal ap ju Websiede: http://www.tuhuupeluupe.org/

Fuul Interässe foar Seelter Skrieuwerpries

Bit tou dän 12. Oktober kuden do litje un grote Ljude hiere Dööntjene un Dichtwierke foar dän Seelter Skrieuwwädstried ienseende. Ju Jury geen fluks deermäd tougoang, do Ienseendengen tou köären un do winnende Ienseendengen tou bepeeljen. Do winnerde Ienseendengen wäide oaber leter bekoand moaket. Die Seelter Buund is gjucht toufree mäd do Ienseendengen.

Seeltersk-Mound

Foar dät Seeltersk rakt et nu dät Seeltersk-Mound. Bie Gretchen Grosser tou Huus konnen jie älke Täisdäi in September bale uur Geskichten fon fröier.

Grosser leed do Moanskene ien, älke Täisdäi in September fon 17 bit 19 Uur Seelterfräisk tou balen, un dät begint ap n 5. September. Deelniemere bruke neen Ienledenge un konnen eenfach ätter ju Akaziensträite 13 in Roomelse gunge.

Do Temen gungen uur fröier. Wäkke Temen dät gnau sunt, konnen do Deelniemere sik säärm uutsäike, man et gungt foarallen deerum, ju seelter Sproake moal tou balen. Jung un oold konnen foarbie kume, man uumdät et maaste uur fröier gungt, gjuchtje disse Uren sik daach foarallen an do Senioren.

Websiede Meente Seelterlound ap Seelterfräisk

Ju Websiede fon ju Meente Seelterlound is nu uk ap Seeltersk. Een düütske Websiede roate dät aal fuul loanger, man een fulständige Websiede in uus oaine Sproake roate dät noch nit. Dät is nu uurs. Ju Meente fräigede Heinz Amberger um ju Websiede uur tou sätten. Dät is nu geböard un dät Resultoat konnen jie hier sjo.
http://www.saterfriesisch.saterland.de/

Skoulere traale Film

Skoulere fon dät Laurentius-Siemer-Gymnoasium hääbe foar ju Seelter-Oarbaidsmeenskup een Film moaked. Beoarbaidet wuude dän Film fon Herbert Dohlen, die bit tou sien 17. Lieuwendsjier in Skäddel woond häd. In dän Film konnen do Ljuude sjo, wät in do seelter Foane lieuwt un wo do Foane geologisk apbaud sunt.

Hier kon me de Film sjo:

Fehmarnbält

Die ploande Tunnel unnern Fehmarnbält is ätter ju Meenenge fon ju Beräidengsfirma DIW Econ nit wirtskuppelk tou bedrieuwen. Do Ferkiersprognose un dän Gewin fon do Bedrieuwere sunt duudelk tou hooch ounsät, hat et in’n Goudoachtjen in Apdreech fon de Rääderäi Scandlines, ju juun dän Tunnel is. Do Koste fon ungefeer 7,4 Milliarden Euro läite sik nit truch Ounnoamen uut ju Tunnelmaut betoalje.
Ju stoatelke Projäktsälskup Femern A/S, ju foar et Bauen fon’n Tunnel ferountwoudelk is, sjucht dät uurs. Die Tunnel kon ätter do Ploone in 2036 oubetoald weese, hat et fon deer.

 

Näi Bouk ap Seeltersk: Oo, wät fluch is Panama

Grätchen Grosser uut Roomelse häd hiere näie Bouk kloor. ‚Oo, wät fluch is Panama‘ is ne Uursättenge fon ‚Oh, wie schön ist Panama‘ fon Janosch. In dät näie Bäidensbouk stounde gjucht froaie Bielden.

Aan litje Boar fiendet ap n Dai ne Hooltkiste, weerap Panama stound un ätter Bananen rukt. Foar dän litjen Boar is Panama ap eenmoal sien Droomlound un hie wol deerätter wai. Mäd sin Fjund, litje Tiger, moaket hie ne Raise ätter dät fiere Lound. Unnerwains ap ju Raise träffe jo fuul Dierte.

Ju Idee, dät Bouk ap Seeltersk tou uursätten, keem uk ditmoal wier fon ju Verlag Edition Tintenfaß, ju sik ap litje Sproaken un Dialekte spezioalisiert häd. Dät Bouk is 48 Sieden tjuk un kon nu al bie Gretchen Grosser unner Telefoon 04498/2505 bestaald wäide un kostet 13,90 Euro.

Google Translate nu ap Frysk

Frysk kon nu uursät wäide mäd Google Translate! Et lääste Jier roate dät in September ju Fräiske Google Translate Wiek. In disse Wiek wuden moor as 1 Million ängelske Woude un Sätse uursät. Masse Fräisen häbbe deeroun deelnumen. Google is gans begäistert fon ju ganse Oarbaid un naamd ju Läistenge fon do Wäästfräisen biespilhaft  foar uur Sproaken.

Gjuchtsprozes fulständich ap Frysk

Gjuchtshoaf LjouwertLJOUWERT – Fergeene Wieke waas foar dät eerste Moal in ju Geskichte n Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtspreegere fulständich ap Wääst-Fräisk. Ju Angeklagte fon n fatoalen Ferkiersunfal in Wâlterswâld un hiere Anwalt un aal do Gjuchtspreegere baalden aal touhoope Frysk in n Gjuchtssoal. Anwalt Tjalling van der Goot, fon Anwaltsbüro Anker&Anker, kwad dät n fräisksproakigen Prozes mäd tjo Gjuchtspreegere näi is. Et rakt also oafters eenfache Gjuchtsprozesse weerbie n Gjuchter, Anwalt un Angeklagte Fräisk baale, man n fräisksproakigen Gjuchtsprozes mäd tjo Gjuchtere häd foarhäär silläärge nit weesen. Van der Goot is ju Meenenge dät ju fräiske Sproake moor stimuliert wäide mout uum uk in uur Gjuchtshoafe bruuke tou konnen. Dät kwied hie in n Radioprogram fon Omrop Fryslân. Nu rakt et t.B. Wääst-Fräisen, do buuten ju oaine Provinz foar n Gjuchter ferskiene moute. In sukke Fälle is dät nit immer muugelk uum Fräisk tou baalen.

Näi Sproakenhuus in Ljouwert

In ju wäästfräiske Provinzhaudstääd Ljouwert skuul bolde begonnen wäide mäd dän Bau fon n näi Sproakensäntrum. In dät näi Sproakenhuus konnen do Besäikere ju fräiske Sproake un ju fräiske Geskichte äntdäkke. In dät Sproakenhuus skäl dät uk Uutstaalengen reeke uur Minnerhäidesproaken un Moorsproakigaid. Dät Initiativ “Lân fan Taal“ is n Projäkt fon n Afûk un Tresoar.

Hier konnen jie sjo, wo dät näi Sproakenhuus uutsjucht.

 

Wäästfräiske Facebookaktion juun Aplöösenge Fryslân

Ap Facebook rakt et nu n näi Aktion juun ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân. Ju näie Regierenge fon VVD (Liberoalen) un PvdA (Sozialisten) wüül insteede fon tweelwen Provinze in do Niederlounde bloot noch fieuw Provinze uurhoolde. Dät betjuudet woarskienelk dät ju Provinz Fryslân aplöösed wäd.

In bloot een Wiek häd dän Gruppe ‚Leaver dea as slaef‘ (Lauer Dood as Sklaawe) moor as 3.000 Ljuude häiwed, do ap hiere “Gefällt mir/Like button“ klikt hääbe. In de FB-Gruppe rakt et snurrige Bielden fon Politiker, do foar ju Aplöösenge fon ju Provinz Fryslân sunt. Ferskeedene Bielden sunt ap Ängelsk skreeuwen. Dät skäl so weesen deermäd uk uur Europäer sik ne Meenenge bildje konnen.

Hier is ju Adrässe:  https://www.facebook.com/LeaverDeaAsSlaef

Disse Wiek waas deer uk al ne Uumfroage uur ju Aplöösenge fon ju Provinz. Uungefeer 80 Prozent fon do Fräisen in Fryslân wüül ju Provinz jädden behoolde.

 

Toalferannerenge is Foulge fon strieuwjen ätter effiziente Kommunikation

Sproaken annerje sik wil do Moanskene so kuut muugelk un so düüdelk muugelk kommunisierje wollen. Disse Konklusion luuke Wietenskuppere uut ne Unnersäikenge weerbie do Deelniemere tougong wieren mäd litje Kuunstsproaken. Bolde aal do Deelniemere feranneren do Sproakregele ap hiere oaine Wiese. Do dieden dät uum hiere Kommunikation kuuter of düüdelker tou moakjen. (Science Blog)

Unnersäik ätter Platdüütsk in Släswiek-Holstein

Wo sjucht dät mäd et bruuken fon et Platdüütsk in Släswiek-Holstein uut ? Foar die eerste Moal siet do 50er Jiere wollen Wietenskuppere fon ju Universität Kiel dän aktuelle Stand fon ju Sproake beskrieuwe. Deertou säiked dät Unnersäikengsteam Platdüütsk baalere fon dät Platdüütske, do in een fon sowät 160 uutsoachte Steeden apwuuksen un oolder as 60 of twiske 18 un 30 Jier oold sunt. Jo skälle Ätterwiesengen reeke, wäkke besunnere grammatiske Känteekenengen do oankelde Dialekte noch hääbe, weer do Ferskiele sunt un wo dät Platdüütske fon dät Hoochdüütske ferannerd wuude.

Siel is et uum dät Unnergjucht an do Skoulen un Universitäte tou ferbeeterjen. Dät Platdüütsk is in fuul Täärpe noch aiske lieuwendich, man et wäd oafte nit moor tou ju naiste Generation fääre reeked, kwad die Uppermon fon dät Projäkt, Michael Elmentaler.

Wälle: Nais foon diling

Nu anmäldje: Fräiske Häärsthoochskoule

Foar n 25. Moal rakt et bie dän Friisk Foriining ne fräiske Häärsthoochskoule. Ju Häärsthoochskoule is fon Marie Tångeberg in dät Lieuwend ruupen. Fon 5. bit 9. Oktober wäide ferskeedene Aktivitäten ounbeeden, weerbie ju fräiske Sproake (Noudfräisk) in dät Middelpunkt stound. Ju Häärsthoochskoule wäd in Jarplund (bie Flensbuurich) hoolden.

Moor Information fiende jie appe Websiede fon de Friisk Foriining.

Interfräiske Stiepe foar Ljouwert 2018

Nit bloot ju Provinzferwaltenge fon Wäästfräislound man uk Aast- un Noudfräislound stiepje Ljouwert mäd sien Kandidatuur as Kulturelle Haudstääd fon Europa in 2018. Dit Wiekeende waas in Harns (Wäästfräislound) dät Interfräisk Kongres, dät aal tjo Jiere in een fon do tjo Fräislounde hoolden wäd. Ju Ferkloorenge wuude Snäiwende fon Fertreedere uut do tjo Fräislounde in ju Groote Säärke fon Harns teekend.

Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner

Do skandinaviske Sproaken Norwegisk, Dänisk un Swedisk woakse uutnunner. Dät skrieuwt ju Website nrk.no ätter ne Unnersäikenge fon Journalisten uut Norwegen, Dänemark un Sweden.

Do skandinaviske Sproaken liekje heel stäärk apnunner. In ju Skriftsproake rakt et nit ful Ferskiele twiske dät Norwegiske un dät Däniske. Dät Norwegiske un dät Swediske sunt wät ju Uutsproake angungt gjucht äänelk. Man do Ferskiele wäiden langsoam gratter.

Sowät 20 Millionen Moanskene konnen ne skandinaviske Sproake baale. Dänisk un Norwegisk hääbe bee 5 Millionnen Baalere, dät Swediske häd 10 Millionen. Truch ju Globalisierenge is dät n Foardeel wan do Ljuuden sik ferstounde kuuden, foarallen wan dät uum wirtskaftelke, kulturelle of wietenskuppelke Seeken gungt.

Tjosproakige Loundkoarte fon Noudfräislound

BRÄIST – Dät Nordfriisk Instituut häd ne näie Loundkoarte fon Noudfräislound moaked. Ju is tjosproakich Fräisk, Dänisk un Düütsk. Ju Koarte basiert sik ap n oolde fräisk-düütske Koarte, ju uutferkoopet waas. Ju oolde Koarte wuude fon Antje Arfsten, Sproaklektorin int Nordfriisk Instituut, aktualisiert.

Ju Loundkoarte rakt in n Mäitstäf fon 1:125.000 ungefeer 550 Täärpnoomen as uk Noomen fon Loundskuppe, Warften un Wäädflächen. Ju Koarte kostet 4,50 Euro un is int Nordfriisk Instituut un in ferskeedene Boukhondele in Noudfräislound tou kriegen.

 

 

Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake

Ju Fryske Akademy moaket ne näie elektroniske Woudelieste foar ju wäästfräiske Sproake. Ju skäl dän näien Skrieuwstandoart foar ju Sproake weese.

In do wäästfräiske Woudebouken rakt et mongs ferskeedene Skrieuwwiesen so as ‚rjocht‘ un ‚rjucht‘. In do maaste Woudebouken stound dät ‚rjocht‘ ju primäre Skrieuwwiese is, man ‚rjucht‘ wuude maastens as twäide Köär duldet. Ju näie Woudelieste skäl düütelk moakje wäkke Skrieuwwiese gjucht is, un wäkke Skrieuwwiese eenfach ferkierd is.

Ju Woudelieste kon deerfoar suurgje, dät do Skoulen un Instituten aal jusälge Skrieuwwiese benutsje.

N Toansteen foar Jens Emil Mungard

Dit Jier wuude aal ne Sträite ätter dän bekoande Noudfräiske Dichter un Wierstandshäld naamd. In dät Konsentrationsleeger Sachsenhausen, weer hie stoorf, is nu n Toanksteen foar him inwaid. Nais foon diling skrieuwt:

ORANIENBORJ – Leeste fraidi wörd önjt tånkstää foont kontsentratsjoonslooger Sachsenhausen awt noorden foon Berliin en tånkstiinj for e bedjüsenste nordfrasche dachter Jens Emil Mungard inwaid. Jens Mungard wus 1939 as politiische gefångene ma e numer 1955 eeftert kz Sachsenhausen inwised än störw deer di 13. februaar.

Professor Thomas Steensen snååked önj sin reede amt bewääged laawen foon Mungard. Awfoorie häin e diräktor foon e stifting Brandenburgische Gedenkstätten, Prof. Dr. Günter Morsch än e formoon foon e Friisk Foriining, Jörgen Jensen Hahn e tånkstün ma korte reede ääm mååged. E schunger Kalle Johannsen heet e eeftermadi ma frasche sunge en rååme dänj, deeruner uk dåt foon ham fertuund Mungard-dacht Ströntistel.

Ma da uurde „We hoowe, dåt we as Friisk Foriining ma üüs initsjatiiwe en baidråch lååste köön, deerma et douen än hooneln foon Jens Mungard rucht wjardid wårt“, slüütj Jörgen Jensen Hahn e tånkstün.

Ne Sträite foar Jens Mungard

KAIREM – Ap dät noudfräiske Ailound Sal is kuutens n besunner Sträitenoomeskild aphonged. N Paat fon ju Bahnhofstraße in dät Täärp Kairem (Keitum) hat siet Eende Moai nämmelk Jens-Mungard-Wai. Nu ne Sträite ätter dän bekoande Noudfräiske Dichter naamd wuuden is, is n Wonsk fon ju Fräiske Bewäägenge eendelk Wuudelkhaid wuuden.

Jens Emil Mungard koom sälwen fon Kairem ap Sal, dät noudelkste noudfräiske Ailound, dät ap Ailoundfräisk Söl naamd wäd un ap Düütsk Sylt hat.

Mungard waas nit bloot n bekoanden Dichter, hie waas uk fäl juun de Nazi-Ferwaltenge un waas n fräisken Strieder mäd dät ganse Haat. Ap Sölring, dät Fräiske fon Sal, moakede hie moonich Gedicht ap ju Fräiegaid un juun do Nazis. Hie wuud ferskeedene Moale fäästnuumen un wier fräilät. 1938 kreech hie n Skrieuwferbod, wät hie ignorierde mäd do Woude: “Wan jo dät wollen, dan mouten jo mie do Fingere ouhaue.” Mungard wuud wier fäästnuumen un stoorf, ätter dät hie two Jiere gefangen seeten hiede in dät Konsentrationsleeger Sachsenhausen.

Wan Mungard in Noudfräislound uk as Dichter un Wierstandshäld eerd wäd, so is sien fäl Ientreeden foar dät Fräiske foar Politiker bit nu Gruund weesen, neen Sträite ätter him tou naamen, so mäldet die Pastor Jon Hardon Hansen fon Kairem. Hie kwäd “Mungard waas n Tiesel in dän Fout fon Ljuude, do der nit wüülen dät ju fräiske Sproake un Kultuur tou hiere Gjucht koomen. Hie häd sik altied sät juun Moanskene, do him ferbjoode wüülen, sik sälwen tou weesen.”

Hansen kwäd fääre: “Iek hoopje dät Mungards Lieden n Offer weesen is, dät nit ferjeeuwens waas. Iek hoopje, dät älkuneen die der bie dät Noomeskild “Jens-Mungard-Wai” loangs gungt, dät Gjucht ferdäägenje wol uum as Noudfräise ap Sal ap sien oain Ailound sik sälwen tou weesen.”

Do Sorben wollen n oain Parlemänt

BUDYŠIN – Do Sorben häbbe n Petition in Internet hoochleden uum Stöän tou aaskjen foar n oain sorbisk Parlemänt, dän Sorbisken Sejmik. Do Sorben sunt so as do Fräisen, Dänen un Sinti un Roma ne nasjoonoale Minnerhaid in Düütsklound. Do Sorben woonje in do Buundeslounde Brandenbuurich un Saksen. Deertruch hääbe jo nit een Ferwaltengseenegaid, un dät is wät do Sorben jädden hieden. Ap ju Websiede www.serbski-sejmik.de (wier Moanskene ju Petition unnerteekenje konnen) is die Deelfaal fon dät Sorbisk ätter de Wende, alleenich gratter wuuden. N oain demokratisk köärd Parlemänt skäl fielicht hälpe konne wan’t uum politiske, kulturelle un bildengslainhaide gungt.

Ap ju Websiede stound:
„Das sorbische/wendische Leben lässt sich nicht länger in derzeitigen Strukturen zukunftsfähig gestalten. Deshalb muss den Sorben/Wenden möglich sein, ihre politischen, kulturellen und Bildungsangelegenheiten progressiv in Form eines demokratisch gewählten sorbischen/wendischen Sejmik zu gestalten.“

Twosproakige Skilder in Kärnten

KLAGENFURT  – In dät aastriekse Buundeslound Kärnten wäd disse Wiek  fon ju FPK ne Foulksoustämmenge uur twosproakige Steedskilder (Düütsk-Slowenisk) moaked. Ju FPK is ne oukleeuwenge fon ju FPÖ, ju Paatäi fon Jörg Haider. In 1972 wuude fon anti-sloweniske düütsksproakige Kärnter do twosproakige Steedskilder wächhoald. Ju Oustämmenge duurt bit tou n 17. Juni.

Ferounstaltenge an n Upstalsboom tou Pingster

Ju Ferounstaltenge toun „hoochsten interfräisken Fierdai“ tou Pingster is düt Jier ap n  14. Juni (Täisdai), fon Klokk 18 ou juust an n  Upstalsboom in Aurk-Rahe (Aastfräislound).

Uur Pingster wol dät n wied Kultuurprogramm (middeloalersken Marsk toun Upstaalsboom, Heerleeger, Määrketdrieuwen, Goddestjoonst uas.) reeke. Naiere Informationen fon Midde Februoar ou unner: http://www.marsch-zum-upstalsboom.de.vu

Gernoatfiskeräi lidt Jäildkröäk – Nu Hälpe unnerwaiens

HANNOVER – Foar do Jäild-Kröäk liedende Gernoatfiskere in Noud- un Aastfräislound juust so as in Ditmäärsken is Hälpe unnerwaiens. Dät Loundswirtskupsministerium häd foar him n haageren Sosjoaluutgliek ounkändiged. Dän kriege Fiskere, wan do nit wierkje duurene, kwäd ju läichsaksiske Stoats-Kansläi jäärsene. Ju Ountoal fon sukke  Ju Ountoal fon sukke Stallad-Deege wude dit Jier fon fjautich ap füüftich haager sät. Dät bitjudt foar moonige Boote bit tou Tjoonduusend Euro moor af minner.