Näie Seelter Bäidensbouke

Gräitje mäd dät lääste Bouk. (In Oainferlaach!)
Juun “Middewinter” sunt tjo näie Seelter Bäidensbouke ärschienen:
* Do Dierte bie ju groote Buurensteede an ‘n Diek (Erika Oczipka un Gretchen Grosser).
* Middewinter in ‘n Staal (Uursättenge Johanna Evers).
* Fon dän Fisker un sien Wieuw (Beoarbaidenge Gretchen Grosser mäd Bielden fon Karl-Heinz Brinkmann).

Moor fint me hier.

Groote Unnersäikenge fon seelter Vokoale

Nit bloot Seeltersk: Prof. Dr. Jörg Peters uurroate dät Zertifikat Läichdüütsk an Edith Janssen.

In do naiste tjo Jiere wol ‘uusen’ Professor Jörg Peters mäd twäin uur Geleerden as Hälpere Toonapnoamen in Seelterlound moakje.
Jo wollen dan foarallen dän Ienfloud ättergunge fon Plat- un Hoochdüütsk ap ju Uutsproake fon do seelter Vokoale. Jo dwo dät dan in aal tjo Täärpe apaat, uum aal Uunerskeede meetouniemen. Buutendät wäide do Unnerskeede twiske do ferskeedene Oalersgruppen ferglieked.

Dät Projekt wäd fon ju Düütske Foarskengsgemeenskup unnerstöänd mäd 268.000 Euro. Dät kumt wäil deerfon, dät et sik nit bloot uum dät litste Sproakoailound honnelt, man buutendät mäd ju eensichoardige Loage fon tjo Sproaken ieuwenskenunner. Buutendät wollen jo do Resultoate anweende foar ju Ploanenge un Evaluierenge fon Mäitnoamen tou Sproakärhooldenge, as wie do do lääste Jiere kanne, t.B. an do twosproakige Skoulen in in Skäddel un Strukelje.

Sjuch uk: http://www.ga-online.de/-news/artikel/104963/Saterfriesischer-Sprachmelodie-auf-der-Spur

Kultuurferdraach fon Fräislounde Stappe fääre

N Kultuurferdraach twiske Släswiek-Holstein un do uur Fräislounde is wier ne Stappe fääre. Jäärsene 20.6. häd ju Provinzioalregierenge fon Wäästfräislound sik positiv uuterd uur sun Ferdraach in n Toukumst. Deermäd is die Wai fräi foar dän näie Kultuurminister fon Släswiek-Holstein, Anke Spoorendonk (SSW), ju Provinz Fryslân tou kontaktierjen uur dän Inhoold fon sun Ferdraach. Fääre skäl dan uk Aastfräislound deerbie beleeken wäide.

Me fräiget sik, wieruum uk nit Ooldenbuurich deerbie beleeken wäd. Nit bloot dät deeroun dät fräiske Sproakoailound Seelterlound lait, man mäd do oolde Gaue Rüstringen, Butjadingen un dät Jeverlound mäd Wangerooge uumfoatet dät n wichtich Deel fon dät oolde Fräislound.

Ktunaxa moakje iPhone-app fon stierwende Sproake

Do Ktunaxa-Indioaner, do der in Kanada lieuwje, baale ne besunnere Sproake. Dät Ktunaxa (uk Kutenai) is tou neen eensige uur Sproake Früünd. Die Gefoor bestoant dät ju uutstärft, deer dät noch man soogentien (maast allere) Ljuude rakt, do der Ktunaxa baale.

Junge Ljuude fon ju Ktunaxa-Gemeenskup, ju der man 2.000 Meegliedere häd, sunt nu drok tougoang, Apnoamen, Spiele un skrieuwene Texte ap Internet tou sätten ap ju Siede First Voices, ju der meend is foar autochthone Sproaken. Do Apnoamen fon allere Baalere wäide anfäld mäd litje Filme foar Bäidene. Dät rakt uk n App foar ju iPhone mäd n Woudebouk. Kiek ap http://aje.me/Ij1Hio

Kurs Groningisk Plat ap Internät

Klunderloa (Boudelloade) is n on-Line Kurs Groningisk foar do eerste Skouljieren. Ap fjauer Ieuwenen wäd Materioal beeden, nämmelk foar Oalere fjauer, säks, oachte un tjoon Jier. Dät rakt Fertälstere, Läidere un Gedichte. Do Sköilere konnen deer Materioal fiende uur ne groote Ferskeedenhaid fon Themen. Wäkke Texte konnen do uk foarleese läite. Dät Materioal kon sälwenständich bruukt wäide, man dät kon uk kombinierd wäide mäd do Bouke fon ju Groningske Methode Toverbalen (Töäwerkuugele). Dät Materioal oant sik uk foar Sälwenstudium.
Klunderloa wäd äntwikkeld mäd Unnerstutsenge fon ju Provinz Groningen.
Kurs bekiekje.

Wäästfräislound uut dän Waareldruum gesäin

Deegeloang hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un sogoar dät Militär Snee skäuwen uum dän 200 KM loangen Sköäwelwai tou ruumjen foar dän groote “Alwen Stääde Toach” in Wäästfräislound. Sogoar Sköäweler uut Amerikoa wieren deerfoar tourääch keemen. Man nu fjust dät do lääste Deege daach nit genouch un is dät aal outäld, mäd bloot noch ne litje Hoopenge foar leeter dit Mound.

Man nu konnen do Ljuude sik daach n bitje traaste an ju froaie Noachtbielde fon dän Wai ju dän Ruumfoarder André Kuipers moaked häd uut de Ruumstation ISS. Do maaste Stääde kon me deerap düütelk sjo. Buppe midde ljucht düütelk ju Haustääd Ljouwert (Leeuwarden) ap, wier die Toach ounfangt. Suudwäästelk deerfon sjucht me ju twäide Stääd Snits (Sneek), wier die Toach dan wai gungt. Fääre ätter t Suude sunt Drylts (IJlst) un Sleat (Sloten, 750 Ienwoonere) man gans swäk. Dan gungt dät gans ätter ju suudwäästelke Timpe, wier Starum (Stavoren) lait un dan noudelk deerfon Hylpen (Hindelopen, mäd ne apaate Sproake) un Woarkum (Workum). Dät wieren bit 1800 Stääde mäd Waareldhonnel, do der leeter iensliepen sunt. Dan gungt dät ätter Boalsert (Bolsward), wät me wäästelk fon Snits sjucht, un dan noudwäästelk ätter Harns (Harlingen, uk däälich noch n wichtigen Hoawen).
Wan die Toach bit sowied maast truch Gäärslound ron, dan kumt nu n Geegend mäd maast Äkkerlound. Eerste gungt dät wier ätter dät Aaste ätter Frjentsjer (Franeker) un dan eerste noudelk un dan fääre ätter Dokkum gans in dät Noudaaste. Dät lääste Stuk, fon Dokkum ätter Ljouwert, is dät stuurste foar do 16.000 Sköäweler, do dan wuurich wäide. Deerbie passierje jo twäie ju Buurskup Bartlehiem, wierbie iek apwoaksen bän un ju nu ne waareldberüümde Alwenstäädebrääch häd.
Do groote Luchtsteeden in dät Aaste un dät Suudaaste sunt do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (Heerenveen mäd deerbie De Jouwer), do der neen oolde Stäädgjuchte hääbe un also nit in dän Toach apnuumen sunt.
(Wälle fon ju Bielde: ESA/NASA)

Träft Asteroide 2005 YU55 ju Moune?

Mäiden Midwiek skjut ne Asteroide mäd 400 Meter Truchmäite bie de Äide loangs. Ap n Oustand fon 325.000 Kilometer wol ju de Äide sicher nit roakje, man wät wan ju de Moune träft?

Ätter NASA is ju Asteroide sicher naan Gefoor foar de Moune. Wan ju Asteroide de Moune uk träft, ju Moune blift in hiere Boane uum de Äide tou, man sicher kricht ju dan n gans grooten Kroater deerbie. Wan ju Asteroide ienslacht mäd hiere 50.000 KM/Uure, dan lät ju n Kroater fon fjauer KM Truchmäite ätter.

Ju Boane fon de Asteroide is al jiereloang bekoand. Ätter Bereekengen fon NASA is ju Uutsicht ap Iensleek man littek: kiek man ap ju Bielde, wo ju sik bewääget.

Fräisensäärke in Room restaurierd.

Ätter tjo Jiere intensive Oarbaid is ju Restauration fon ju Säärke fon do Fräisen in Room kloor wuuden. Dät is fergeene Sundai fierd mäd ne Misse, ju der apdrain wuud fon Biskup Ad van Luyn. In Bieweesen fon dän Kommissar (Regierengspräsident) fon Wäästfräislound John Jorritsma un sin Foargunger Ed Nijpels, nu Foarsitter fon dän Foarstand fon do Fründe fon ju Fräisensäärke in do Niederlounde, wuud n Toanksteen änthüld.

Ju Restaurierenge fon ju middeloarlike Säärke, ju sik ap n Steenwurp Oustand fon dän Päitersplats fint, häd uungefeer 1 Millione Euro kosted.

Älken Sundai wäd deer ne Misse ap Holloundsk ouheelden. Eenige Deege in n Wiek sunt uk Besäikere wäilkeemen. Ju Fräisensäärke stoant ap ju Steede wier do Pilgere sik siet dät oachte Jierhunnert ansiedelden, uum muugelkst ticht bie dät Grääf fon Petrus (die Päitersdom) tou weesen.

Dät Oargel uut dät achtiende Jierhunnert is wier in Oardnenge broacht fon Pietro Corna uut Bergamo. Die wäästfräiske Organist Liuwe Tamminga häd fergeene Fräindai n Konzert roat in ju Fräisensäärke.

MELT-Projekt in Brussel

Dät MELT-projekt, uur dät Leeren fon Minnerhaidssproaken in ju Periode foar ju Skoule, wäd ap n Tuunsdai 6. Oktober 2011 ousleeten mäd ne Konferenz in Ty Cymru (dät Walisiske Huus) in Brussel. MELT stoant foar Multilingual Early Language Transmission. Tou do Spreekere heert ju wäästfräiske Deputierde (Provinsioalminister) Jannewietske de Vries.

Dät Mercator Europäiske Kundesentrum foar Moorsproakegaid un Sproakeleeren fon ju Fryske Akademy in Ljouwert, as MELT-Projektfierder in Wäästfräislound, as uk do Deelniemere uut ju Bretagne, Wales un Swedisksproakich Finlound, kiekje tourääch ap two produktive Jiere. So koom der n litje Informationsbouk uur Moorsproakegaid foar do Oolden, as uk n Fierder mäd praktiske Biespiele un theoretiske Unnerstutsenge foar do Jüfferske (Kindergärtnerinnen). Bee sunt ferföichboar in oachte Sproaken. Ferskeedene Paatäien wieren in do fjauer Sproakegebiete beleeken bie ju Uutfierenge fon dät Projekt in n Praxis. In Wäästfräislound waas dät dät Sentrum foar fräisksproakige Bäidenbetjouenge (SFBO).

Unnersäikengsrapport

Mercator häd fääre n Unnersäikengsrapport touhoopestoald. Deeroun wäd ju aktuelle Literatuur uur dät Leeren fon moor Sproaken bienunner sät un wäide Modelle fon moorsproakige Apluukenge bespreeken. In dät Rapport sunt uk Biedraage apnuumen fon träi internationoale Experte ap dät Gebiet. Do Publikatione kuume online ap ju MELT website (www.meltproject.eu).

Wäästfräiske Sproakepolitik

In hiere Eepengsrääde bie ju Konferenz diskutierde Deputierde Jannewietske de Vries do Anfangsjiere un dät Woaksen fon dät SFBO siet 1989. Dät rakt apstuuns moor as hunnert twosproakige of fräisksproakige Iengjuchtengen. Ju Deputierde begjuchte uk uur uur Resultoate fon ju wäästfräiske Sproakepolitik: ju Sproaketaaske ju do Oolden kriege bie ju Gebuurtsärkläärenge, dät Tomke-projekt un dät Projekt Berneboel, dät meend is foar dän Uurgong fon Bäidenstuune ätter ju Gruundskoule.

Dät MELT_Projekt is ne Initiative fon dät Network to Promote Linguistic Diversity (NPLD) un dät wäd unnerstutsed fon ju Europäiske Kommission.

Twosproakige kriege leeter Alzheimer

Ne Kanadiske Studie häd hääruutfuunen, dät twosproakige Ljuude leeter Alzheimer kriege. Ju Differenz bedrächt bit tou fieuw Jiere.

Alzheimer is ne Demenzärkroankenge, bie ju Gedächtnisferljus un die Ferljus fon uur kognitive Fäigkaide in n Faandergruund stoant. Moorsproakegaid skient ju Brainge ne kompensatoriske Muugelkhaid tou reeken, beeter mäd disse Kondütsjen uumetougungen.

Foar ju Studie wuuden 211 Patiente mäd ne fermoudede Alzheimer-Ärkroankenge unnersoacht. Bie do 102 Twosproakige wuud ju Diagnose “Alzheimer” leeter stoald. Buutendät kloageden disse Patiente uk fuul leeter uur so eerste Symptone. Uk dät leeter Leeren fon ne Froamdsproake häd positive Effekte.

Kiek ap:
* http://www.shortnews.de/id/859861/Zweisprachige-bekommen-spaeter-Alzheimer
* http://www.welt.de/gesundheit/article12591293/Zweisprachige-sind-besser-vor-Alzheimer-geschuetzt.html

Noudfräisen hääbe Nood foar Outoach fon do Suldoate

HÜSEM – Plaande Ärspoarengen bie dät Ferdäägenengs-Ministerium hääbe fon uunferwachtede Siede Juunweer kriegen, nämmelk fon do Noud-Fräisen. Die Foarstand fon dän Kring Noudfräislound häd bie dän Ferdäägenengsminister Thomas de Mazière juun do Ärspoarengen protestierd. Die Kring Dithmarschen häd dätsälge moaked.

In Noudfräislound sunt 4100 Suldoate stationierd. Dät is fuul moor as in uur Geegende fon fergliekboare Grööte. „Un dät skäl uk,“ kwäd die noudfräiske Loundräid Dieter Harrsen.  „Noudfräislound un Dithmarschen wäide stäärker as uur Geegende bedrain fon Stoarmfloude. As do Suldoate ferswiende, nimt dän Gefoor foar ju Wäästkuste stäärk tou. Ne Katastrophe is dan bolde nit moor tou fermieden.“

Bielde: Stoarmfloud Hambuurich 1962 (Wikipedia) http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Datei:Hamburg_Sturmflut_005.jpg&filetimestamp=20070213212849

Oapewuchtere moakje Wuchtereseeken

LEWISTON – Dät Spieljen fon Wänte un Wuchtere unnerschat sik un die Unnerscheed is biologisk bestimd. Twäin Amerikoanske Biologen hääbe dät wiesed. Bie Skimpansen trät dät typiske Wäänte- un Wuchterespil nämmentelk uk ap.

Sonya Kahlenberg un Richard Wrangham fon Bates College in Lewiston USA hääbe dät Spieljen fon Skimpansen in Uganda unnersoacht. Jo seegen, dät junge Skimpansen jädden mäd Stokke spielje, oawers dät junge Montjene dät gans uurs moakje as junge Wiefkene. Do Montjene benutseden do Stokke maast as Waffe un hauden sik enonner deermäd, wülst do Wiefkene do Stokke maast as Puppen benutseden un mäd do duukeden.

Oapen do der moanskelke Spielseeken anbeeden kriege, wääle uk ju Spielseeke, ju der bie Moanskene fon hiere oaine Geslächt heert. Wan do wääle schällen twiske Spiel-Autone un Duuk-Dierte, nieme do maaste Montjene Autone un do maaste Wiefkene do Dierte.

N Begjucht fon disse Unnersäikenge is ärschienen in ju Tiedschrift Current Biology.