Groote Unnersäikenge fon seelter Vokoale

0

Posted on : 13-11-2012 | By : Pyt | In : Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Nit bloot Seeltersk: Prof. Dr. Jörg Peters uurroate dät Zertifikat Läichdüütsk an Edith Janssen.

In do naiste tjo Jiere wol ‘uusen’ Professor Jörg Peters mäd twäin uur Geleerden as Hälpere Toonapnoamen in Seelterlound moakje.
Jo wollen dan foarallen dän Ienfloud ättergunge fon Plat- un Hoochdüütsk ap ju Uutsproake fon do seelter Vokoale. Jo dwo dät dan in aal tjo Täärpe apaat, uum aal Uunerskeede meetouniemen. Buutendät wäide do Unnerskeede twiske do ferskeedene Oalersgruppen ferglieked.

Dät Projekt wäd fon ju Düütske Foarskengsgemeenskup unnerstöänd mäd 268.000 Euro. Dät kumt wäil deerfon, dät et sik nit bloot uum dät litste Sproakoailound honnelt, man buutendät mäd ju eensichoardige Loage fon tjo Sproaken ieuwenskenunner. Buutendät wollen jo do Resultoate anweende foar ju Ploanenge un Evaluierenge fon Mäitnoamen tou Sproakärhooldenge, as wie do do lääste Jiere kanne, t.B. an do twosproakige Skoulen in in Skäddel un Strukelje.

Sjuch uk: http://www.ga-online.de/-news/artikel/104963/Saterfriesischer-Sprachmelodie-auf-der-Spur

Toalferannerenge is Foulge fon strieuwjen ätter effiziente Kommunikation

2

Posted on : 24-10-2012 | By : admin | In : Wietenskup un Uumewaareld

Sproaken annerje sik wil do Moanskene so kuut muugelk un so düüdelk muugelk kommunisierje wollen. Disse Konklusion luuke Wietenskuppere uut ne Unnersäikenge weerbie do Deelniemere tougong wieren mäd litje Kuunstsproaken. Bolde aal do Deelniemere feranneren do Sproakregele ap hiere oaine Wiese. Do dieden dät uum hiere Kommunikation kuuter of düüdelker tou moakjen. (Science Blog)

Unnersäik ätter Platdüütsk in Släswiek-Holstein

0

Posted on : 16-10-2012 | By : admin | In : Kultuur, Wietenskup un Uumewaareld

Wo sjucht dät mäd et bruuken fon et Platdüütsk in Släswiek-Holstein uut ? Foar die eerste Moal siet do 50er Jiere wollen Wietenskuppere fon ju Universität Kiel dän aktuelle Stand fon ju Sproake beskrieuwe. Deertou säiked dät Unnersäikengsteam Platdüütsk baalere fon dät Platdüütske, do in een fon sowät 160 uutsoachte Steeden apwuuksen un oolder as 60 of twiske 18 un 30 Jier oold sunt. Jo skälle Ätterwiesengen reeke, wäkke besunnere grammatiske Känteekenengen do oankelde Dialekte noch hääbe, weer do Ferskiele sunt un wo dät Platdüütske fon dät Hoochdüütske ferannerd wuude.

Siel is et uum dät Unnergjucht an do Skoulen un Universitäte tou ferbeeterjen. Dät Platdüütsk is in fuul Täärpe noch aiske lieuwendich, man et wäd oafte nit moor tou ju naiste Generation fääre reeked, kwad die Uppermon fon dät Projäkt, Michael Elmentaler.

Wälle: Nais foon diling

Wäästfräislound uut dän Waareldruum gesäin

0

Posted on : 09-02-2012 | By : Pyt | In : Fräislound, Wietenskup un Uumewaareld

Deegeloang hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un sogoar dät Militär Snee skäuwen uum dän 200 KM loangen Sköäwelwai tou ruumjen foar dän groote “Alwen Stääde Toach” in Wäästfräislound. Sogoar Sköäweler uut Amerikoa wieren deerfoar tourääch keemen. Man nu fjust dät do lääste Deege daach nit genouch un is dät aal outäld, mäd bloot noch ne litje Hoopenge foar leeter dit Mound.

Man nu konnen do Ljuude sik daach n bitje traaste an ju froaie Noachtbielde fon dän Wai ju dän Ruumfoarder André Kuipers moaked häd uut de Ruumstation ISS. Do maaste Stääde kon me deerap düütelk sjo. Buppe midde ljucht düütelk ju Haustääd Ljouwert (Leeuwarden) ap, wier die Toach ounfangt. Suudwäästelk deerfon sjucht me ju twäide Stääd Snits (Sneek), wier die Toach dan wai gungt. Fääre ätter t Suude sunt Drylts (IJlst) un Sleat (Sloten, 750 Ienwoonere) man gans swäk. Dan gungt dät gans ätter ju suudwäästelke Timpe, wier Starum (Stavoren) lait un dan noudelk deerfon Hylpen (Hindelopen, mäd ne apaate Sproake) un Woarkum (Workum). Dät wieren bit 1800 Stääde mäd Waareldhonnel, do der leeter iensliepen sunt. Dan gungt dät ätter Boalsert (Bolsward), wät me wäästelk fon Snits sjucht, un dan noudwäästelk ätter Harns (Harlingen, uk däälich noch n wichtigen Hoawen).
Wan die Toach bit sowied maast truch Gäärslound ron, dan kumt nu n Geegend mäd maast Äkkerlound. Eerste gungt dät wier ätter dät Aaste ätter Frjentsjer (Franeker) un dan eerste noudelk un dan fääre ätter Dokkum gans in dät Noudaaste. Dät lääste Stuk, fon Dokkum ätter Ljouwert, is dät stuurste foar do 16.000 Sköäweler, do dan wuurich wäide. Deerbie passierje jo twäie ju Buurskup Bartlehiem, wierbie iek apwoaksen bän un ju nu ne waareldberüümde Alwenstäädebrääch häd.
Do groote Luchtsteeden in dät Aaste un dät Suudaaste sunt do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (Heerenveen mäd deerbie De Jouwer), do der neen oolde Stäädgjuchte hääbe un also nit in dän Toach apnuumen sunt.
(Wälle fon ju Bielde: ESA/NASA)

Träft Asteroide 2005 YU55 ju Moune?

0

Posted on : 08-11-2011 | By : Pyt | In : Algemeen, Wietenskup un Uumewaareld

Mäiden Midwiek skjut ne Asteroide mäd 400 Meter Truchmäite bie de Äide loangs. Ap n Oustand fon 325.000 Kilometer wol ju de Äide sicher nit roakje, man wät wan ju de Moune träft?

Ätter NASA is ju Asteroide sicher naan Gefoor foar de Moune. Wan ju Asteroide de Moune uk träft, ju Moune blift in hiere Boane uum de Äide tou, man sicher kricht ju dan n gans grooten Kroater deerbie. Wan ju Asteroide ienslacht mäd hiere 50.000 KM/Uure, dan lät ju n Kroater fon fjauer KM Truchmäite ätter.

Ju Boane fon de Asteroide is al jiereloang bekoand. Ätter Bereekengen fon NASA is ju Uutsicht ap Iensleek man littek: kiek man ap ju Bielde, wo ju sik bewääget.

Twosproakige kriege leeter Alzheimer

0

Posted on : 13-09-2011 | By : Pyt | In : Algemeen, Wietenskup un Uumewaareld

Ne Kanadiske Studie häd hääruutfuunen, dät twosproakige Ljuude leeter Alzheimer kriege. Ju Differenz bedrächt bit tou fieuw Jiere.

Alzheimer is ne Demenzärkroankenge, bie ju Gedächtnisferljus un die Ferljus fon uur kognitive Fäigkaide in n Faandergruund stoant. Moorsproakegaid skient ju Brainge ne kompensatoriske Muugelkhaid tou reeken, beeter mäd disse Kondütsjen uumetougungen.

Foar ju Studie wuuden 211 Patiente mäd ne fermoudede Alzheimer-Ärkroankenge unnersoacht. Bie do 102 Twosproakige wuud ju Diagnose “Alzheimer” leeter stoald. Buutendät kloageden disse Patiente uk fuul leeter uur so eerste Symptone. Uk dät leeter Leeren fon ne Froamdsproake häd positive Effekte.

Kiek ap:
* http://www.shortnews.de/id/859861/Zweisprachige-bekommen-spaeter-Alzheimer
* http://www.welt.de/gesundheit/article12591293/Zweisprachige-sind-besser-vor-Alzheimer-geschuetzt.html

Uumfroage in ju EU: Skällen Plastik-Ienkooptaasken ferbeeden wäide?

0

Posted on : 19-05-2011 | By : H1 | In : Politik, Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Dät Probleem is al loange bikoand:

Wät me ienkooped häd, dät däd me in n billigen af sogoar kostenloosen Plastikpüüt, un uumdät die niks wäid is, nimt me sik älk moal wier n näien un smit do oolde oafter wääge.

Dät lat tou uunnöödich fuul Kreepelgöitjen.

Ju Europäiske Komission is nu oun’t uurlääsen, wät deerjuun däin wäide kon. Me toankt uur een Bistjuurenge un sogoar uur n Ferbood fon düsse Plastikpüüte ätter.

Nu rakt dät een Uumfroage, wier do EU-Buurgere oane fräiged wäide, wät jo deer fon hoolde.

Sjuch:

http://ec.europa.eu/environment/consultations/plasticbags_en.htm

Sonde umsirkelt toun fäärmen Moal n Merkur

0

Posted on : 31-03-2011 | By : admin | In : Wietenskup un Uumewaareld

Tou n fäärmen Moal in ju Geskichte fon de Ruumtefierd sirkelt een Sonde um dän Planet Merkur. Ju Fierd fon MESSENGER waas 7,9 Milliarden Kilometere loang un häd 6,5 Jiere duurd. Ju Sonde häd 315 Millionen Euro kostet un skäl dän binnenste un litste Planet fon us Sunnesysteem binne tweelich Mounde studierje.

Eende fon do Fukushima-Reaktoren 1 bit 4

0

Posted on : 30-03-2011 | By : admin | In : Algemeen, Wietenskup un Uumewaareld

Japan – Die Oainer mäldet, dät do Reaktoren een bit fjauer in dät Kroasjewierk Fukushima ap älken Fal ouskalted wäide. Ju Toukumst fon do Reaktoren fieuw un säks is nit duudelk. Man ju Bifoulkenge skäl deeruur meebaale duure.

Neen Ferbiendenge moor tou ju Ruumtesonde Stardust

0

Posted on : 26-03-2011 | By : admin | In : Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Ju amerikoanske Ruumtesonde Stardust häd ap n Oustand fon 312 Millione Kilomter hiere lääste Signoale ätter ju Äide wai ferstjuurd. Kuut deerfoar waas hieren Raketenmotor foar’t lääste Moal started wuuden, uum foar äänelke Projäkte in ju Toukumst fääst tou staalen, wo gau in suk een Sonde ju Fjuurenge uutgungt.

Moor as 110.000 Moanskene demonstrierje juun Käädenkroasje

0

Posted on : 14-03-2011 | By : admin | In : Politik, Wietenskup un Uumewaareld

HAMBUURICH – Moor as 110.000 Moanskene hääbe däälich in heel Düütsklound foar dät Sluuten fon do Käädenkroasjewierke demonstrierd. Do Ljuude hääbe demonstriert bie düütske Käädenkroasjewierke, foar do Haudsitte un Informationssäntra fon do Energiebedrieuwe, foar Räidhuuse un Parlemänte. Foar n 26. Meerte sunt ferskeedene näie groote Demostrationen ploand wuuden.

Explosion in Fukushima I un Skoad oun’t twäide Käädenkroasjewierk bikoand.

0

Posted on : 12-03-2011 | By : H1 | In : Algemeen, Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

In’t Käädenkroasjewierk Fukushima I is radioaktiv Caesium uut aan fon do Reaktoren ruutkeemen un it roat een Explosion, wierbie Oarbaiere biseerd wuden un ju buutere Uummoantelenge fon’t Reaktorhuus 1 fernäild wude. Deertruch äntstuuden radioaktive Wulken, do nu uur dän Pasifisken Oseoan sunt. Die Weederbigjucht kwä, dät düssen Wäästwiend noch bit Moundai blift.

Däälich, ap n tweelften Meerte, wude bikoand moaked, dät bie’t Äidbieuwjen ieuwenske dät Käädenkroasjewierk Fukushima I uk dät Käädenkroasjewierk Fukushima II Skoad däin wude. Deer sunt eenige Köilsysteme uutfaald un die Druk in eenige Reaktoren is nit moor tou kontrollierjen.

Un in Düütsklound skuul me sik niep uurlääse, af me een swott-jeele Koalition noch insen ju Muugelkhaid rakt, ju Macht tou uurniemen: Düssen Uunfal wiest uus noch insen, dät n Bäiden nit mäd Fjuur tou spieljen häd, un n Politiker, die foar een Looptied-Ferloangerenge fon Käädenkroasjewierke is, in n Maalehuus heert un nit in n Parlemänt.

Läip Äidbieuwjen bie Japan mäd Skoad oun n Käädenkroasjewierk

0

Posted on : 11-03-2011 | By : H1 | In : Algemeen, Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Foar ju Kuste fon Tōhoku, ju noudaastelke Region fon’t japoanske Ailound Honshū, roat it n läip Äidbieuwjen, dät Brounde un Tsunamis äntstounde liet un oun’t Käädenkroasjewierk „Fukushima I“ Skoad diede.

Deer is n Läk in’t Köilengssystem, wiertruch Baadenstikken uut dän Köilwoater ruutkiekje un die Druk fon dät Seekergaidsbak steech oun. Läipe Foulgen fon dän Skoad oun’t Käädenkroasjewierk sunt noch nit bikoand, man dät kuude noch wäkke reeke: Wan ju Köilenge heel un aal uutfaalt, kon dät tou Käädensmilten kuume, un do Japanere baale noch deeruur, af jo, uum dän Druk tou minnerjen, radioaktiven Damp uut dän Reaktor ouläite, wiertruch oaber radioaktiv Tjuuch in ju Atmosphäre un deermäd in dän Rien un in aal ju Uumewaareld un dän Aaden fon’t Fäild kumt. Uum dät Käädenkroasjewierk hääruume sunt noch fuul Ljuude evakuierd wuden. Ju Luftwoape fon do Fereende Stoaten mout Köilmiddel foar’t Käädenkroasjewierk brange, uum ju Gefoar tou minnerjen.

Deer sunt al soogentien Offere fon’t Äidbieuwjen bikoand, man dät rakt Fermoudengen, dät dät noch moor sunt, uumdät sunne Tsunami-Wooge haager is al so moonich een Ailound inne Suudsee.

Touminst twäin Wulfe wier in Läichsaksen

0

Posted on : 05-03-2011 | By : H1 | In : Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

Ätter dät 2007 aan fon twäin Wulfe in Läichsaksen illegoal doodskeeten wuden is, sunt do Natuurskutsere nu wier gjucht bliede, dät aan näien ätter Läichsaksen ienwonnerd is.

Al Eende Meerte is tichte bie Hambuurich al eenjierigen Wulf fotografierd wuden, man deer waas je so nai bie’t Skeed nit seeker af die blift. Fielicht is dät die sälge, man wan nit, kuud dät sogoar träin Wulfe reeke.

Wan do Geslächte paasje un do Dierte nit tou nai mädnunner früünd sunt, kon me ap een Foamielje fon Wulfe in dät Buundeslound hoopje.

Sea Shepherd häd Ärfoulch bie’n Woalskuts

2

Posted on : 20-02-2011 | By : H1 | In : Wietenskup un Uumewaareld

Ätterdät dät Skip „Bob Barker“, dät tou ju Flotte fon ju Seedierte-Skutsorganisation „Sea Shepherd Conservation Society“ heert, dät japaniske Woalfang-Skip „Nisshin Maru“ in truch ju Antarktiske See ferfoulged häd un mäd Süüre- un Stjunkbomben, Woatersmietere un Stöörmanövere deerjuun foargeen is, wude fon ju japaniske Politik bisleeten, dät ju Woalfang-Tied toun Skuts fon hiere Woalfang-Monskuppe foartied bi’eended wäd. Do wüülen in düsse Woalfang-Tied noch tjoon moal so fuul Woale fange, as jo dan toulääst kloor kreegen häbe.

Deermäd do Japanere nit wier stilken tourääch kuume, blieuwe do Skipe fon Sea Shepherd noch in doo suudelke Woatere.

Gefoar fon n Asteroideniensleek in ju Äide?

0

Posted on : 16-02-2011 | By : admin | In : Wietenskup un Uumewaareld

MOSKAU – Dät Armageddon häd n näi Doatum

Ruske Wietenskuppere kweede, die Asteroid Apophis wude ap n 13. April 2036 uus Äide roakje. Düt begjuchtede ju niederloundske Saitenge AD.

„Apophis wol sik ju Äide ap n 13. April 2029 ap bit tou 37- af 38.000 Kilomeetere naierd häbe“, kwäd die ruske Professor Leonid Sokolov fon ju Stoatsuniverität Sänt Päitsbuurich. Soogen Jiere leeter skäl dan n Apsleek foulgje. Een Wüüste fon ju Grööte fon Frankriek kuude ju Foulge weese.

‚Tou gaue Ounkändigenge fon een Katastrophe‘

Man düsse Ounkändigenge fon een Katastrophe is wäil tou gau, uumdät dät gjucht woarskienelk is, dät Apophis in do kuumende Jiere in litje Stukke uutnunnerfaale wol, do dan mäd ju Äide kollidierje kuudene. Man ju ruske Ruumtefierdbihöörde wol neen Risiken iengunge. Ploand is, dän Loop fon dän Asteroid, die een Truchmäite fon 350 Meetere häd, tou annerjen. Düt skäl deertruch geböäre, dät n speziell Ruumteskip een Kollision mäd dän Broake feruurseeket. Apophis mäd een Atombombe tou fernäilen is deerätter nit ploand.

Min Gefoar fon n Apsleek

Foar sowät hunnert Jiere moaste Sibirien al n Kometeniensleek ferdaue. Düssen hiede ju duusendfooldige Kroasje fon ju Atombombe, ju insen ap Hierosjima deelgeen. Apophis is träie so groot as die Komet fon do. 2009 ärskeen Apophis al in do Ättergjuchte, as Wietenskuppere kwieden, ju Woarskienelkgaid fon n Iensleek liech bie twäin Prosänt.

Uk ju NASA bihaalt dän Asteroiden niep inne Glap. „Technisk blouken häbe do Russen Gjucht. Deer is innerdoat ju Muugelkhaid, dät Apophis 2036 ap ju Äide slacht“, kwad Donald Yeomans, Boas fon NASA hier „Near-Earth Object Program Office“.“Man ju Woarskienelkhaid lait bie een tou twohunnerfüüftichduusend. Apophis is dan „bloot“ wät wieder as two Foutbaalfäildere.

Wälle: dnews.de

Näi Woudebouk Düütsk-Wäästfräisk

0

Posted on : 25-01-2011 | By : W | In : Fräislound, Seelterlound, Wietenskup un Uumewaareld

In 1961 ärskien dät Seelter Woudebouk. Dät Woudebouk waas Seelterfräisk-Wäästfräisk-Düütsk. Nu is dät Wäästfräisk-Düütsk un Düütsk-Wäästfräisk digitoal tou kriegen. Ju Woudelieste häd uungefeer 10.000 Woude.

Näie Bielden fon Saturnmoune Rhea präsentiert

0

Posted on : 25-01-2011 | By : W | In : Wietenskup un Uumewaareld

Ju NASA häd ap hiere Websiede näie Bielden präsentiert fon Saturnmoune Rhea. Do Bielden sunt in November 2009 un Meerte 2010 fon ju Ruumsonde Cassini moaked wuuden. Do Apnoamen fon ju kroaterrieke Mounbupperkaante sunt gjucht detailliert. Foar trüütich Jier moakede ju Ruumsonde Voyager Bielden fon ju Iesmoune. Do Voyager-Bielden wieren nit so duudelk un wieseden neen Strukturen ap Rhea an. Ap do Cassini-Bielden kon me Linien bekiekje, do in weerelkaid liekdeele Ieswonde sunt. Dät betjuudet, et rakt tektoniske Beweegengen ap ju Iesmoune.

Klik hier foar ju NASA-Websiede

Sonde ‚Stardust‘ skäl Kometen nai kuume

0

Posted on : 23-01-2011 | By : admin | In : Wietenskup un Uumewaareld

WASHINGTON – Mäiten toun Valentinsdai:

Ju Nasa–Sonde „Stardust“ skäl sik in ju Noacht fon n 14. ap n 15. Februoar dän Kometen Tempel 1 bit ap bloot 200 Kilometer naierje.

Klappt alles, wird sie beim Vorbeiflug nach Angaben der US-Weltraumbehörde 72 hochauflösende Fotos schießen und es so erstmals möglich machen, Veränderungen auf einer Kometenoberfläche zu dokumentieren.

Anknüpfen an frühere Mission

„Stardust“ knüpft damit an eine frühere Mission der Sonde „Deep Impact“ aus dem Jahr 2005 an, die damals einzigartige Bilder von Tempel 1 geliefert hatte. Die Sonde hatte den Schweifstern gezielt mit einem Projektil beschossen, das einen Krater auf der Oberfläche hinterließ.

Die Nasa hofft nun auf Aufnahmen von dem Einschlagsloch und damit auf neue Erkenntnisse über die Zusammensetzung des Kometen und dessen Geschichte. „Hauptgrund (der Mission) ist zu sehen, wie sich ein Komet mit der Zeit verändert“, sagte Missionsleiter Joe Veverka am Mittwoch (Ortszeit).

Navigation von der Erde aus

Allerdings heißt es erstmal Daumendrücken, denn ob es mit den Krater-Fotos klappt, ist nicht sicher. Schwierigkeiten sehen die Forscher etwa bei der Route der Sonde, die von der Erde aus navigiert werden musste. „Wir hoffen, dass der Krater nicht kamerascheu ist“, sagte der stellvertretende Missionsleiter Steve Chensley.

„Stardust“ ist seit 1999 für die Nasa unterwegs und hat bereits den Kometen Wild 2 besucht. Kometen gehören zu den kleinsten Objekten im Sonnensystem und bestehen aus einer Mischung aus Eis, Staub und Gestein. Sie bewegen sich häufig auf ellipsenförmigen Bahnen und kommen dabei der Sonne sehr nahe, wobei sie antauen und der oft spektakuläre Schweif entsteht.